Voedingscentrum.nl maakt gebruik van cookies. Waarom? Lees onze uitleg.
Menu
Zoek

Beeldmerk Schijf van Vijf

Een beeldmerk ontwerpen zoals de Schijf van Vijf gaat niet over een nacht ijs. Welke overwegingen spelen er?

Voor en tijdens het ontwerpen van de Schijf van Vijf hebben we regelmatig de tussenontwerpen getoetst onder wetenschappelijke experts, gedrags- en communicatiewetenschappers, professionals, zoals diëtisten en consumenten. Met hun hulp is de Schijf van Vijf en de bijbehorende informatie steeds verder vormgegeven.

Uit peilingen blijkt dat professionals de Schijf van Vijf een handig hulpmiddel vinden om uitleg te geven over gezonde voeding. Zij gebruiken ook de bijbehorende informatie over hoeveelheden en onderscheid in gezondere en minder gezonde keuzes in de praktijk.

Maar we hadden ook wat wensen:

  • Het design van de Schijf van Vijf mag wat moderner.
  • We willen minder boodschappen tegelijkertijd overbrengen.
  • De variatiemogelijkheden mogen er meer uitspringen.

We hebben ervoor gekozen om de inhoudelijke informatie in het nieuwe beeldmerk meer te beperken. Het beeldmerk van de Schijf van Vijf kan dienen als geheugensteun, de bijbehorende informatie over hoeveelheden en gezondere of minder gezonde keuzes zijn te vinden op de website en in tools en folders. Deze aanvullende verdiepende materialen kunnen voorzien in de behoefte aan uitleg, inspiratie, praktische handvatten en informatie. 

De Schijf van Vijf is een wetenschappelijk onderbouwd voorlichtingsmodel dat laat zien wat de essentie van gezond eten is.

Voorlichtingsmodellen door de jaren heen:

(Klik op de afbeelding voor toelichting)
De eerste Schijf van Vijf uit 1953. In die tijd hebben voorlichters in de VS ervoor gekozen om hun boodschap met behulp van een afbeelding met levensmiddelen te verspreiden. Ze stappen daarmee af van een voorlichting in de vorm van tabellen over voedingsstoffen. Ook bij het Voorlichtingsbureau van den Voedingsraad speelt die wens en worden de Nederlandse richtlijnen in een afbeelding gevat: de eerste Schijf van Vijf is geboren. Eet elke dag uit elk vak, is de onderliggende gedachte. Niet alleen de inhoud, ook het uiterlijk van de Schijf van Vijf wordt regelmatig geüpdatet. Zo verschijnt in de jaren '70 deze uitvoering, helemaal in lijn met de vormgeving van die tijd. In 1981 wordt de Schijf van Vijf vervangen door de Maaltijdschijf. Ging de Schijf van Vijf over het dagpatroon, de Maaltijdschijf zoomt in op de maaltijd en moet daarmee praktischer zijn. Zuivel verliest zijn eigen vak en de vetten worden ingeperkt. Eet vooral veel plantaardig, is de boodschap. In 1991 wordt de Voedingswijzer geïntroduceerd. Slechte voeding bestaat niet, is het nieuwe uitgangspunt en de persoonlijke vrijheid staat voorop. Producten worden expres zo abstract mogelijk afgebeeld op een geel tafellaken. Ondanks de nieuwe keuzemogelijkheden blijven bepaalde aanwijzingen van kracht, zoals: gevarieerd eten, matig met vet en zuinig met zout. In 2000 bleek dat mensen de Schijf van Vijf nog goed kenden, terwijl dat model ondertussen al bijna 20 jaar niet meer werd gebruikt, maar was vervangen door de Maaltijdschijf en later de Voedingswijzer. Waarom een nieuw model introduceren, terwijl je de nieuwste voedingskennis opnieuw kan weergeven in een schijf met vijf vakken? Daarom werd in 2004 voedingsvoorlichting opnieuw gepresenteerd als de Schijf van Vijf. Vertrouwde term, maar nieuw uiterlijk en voorzien van onderbouwing naar de wetenschappelijke inzichten van nu. De Schijf van Vijf zoals we hem nu kennen. Mensen kunnen hiermee gezonde(re) keuzes maken naar eigen smaak en voorkeur. Elke stap richting de Schijf van Vijf levert gezondheidswinst op.
Onbewerkte producten voeren de boventoon in de Schijf van Vijf. Veel fruit, groente en volkorenproducten. Vlees mag wat minder en kan vervangen worden door peulvruchten, noten, ei of tofu. Ook staat er vis en zuivel in, zachte en vloeibare smeer- en bereidingsvetten voor de onverzadigde vetten, en kraanwater, thee en koffie als de beste vochtleveranciers.

Schijf of piramide?

Voedingsboodschappen worden over de hele wereld op andere manieren vormgegeven. We zouden ervoor kunnen kiezen om een voedingsmodel de vorm van een piramide of bord te geven. Nederlandse professionals blijken niet eenduidig in hun voorkeur voor een vorm. In een survey van het Voedingscentrum onder ongeveer 100 diëtisten geeft 75% aan de Schijf van Vijf te gebruiken, en gebruikt de helft daarvan daarnaast nog een model met een andere vormgeving.

Bij een piramidevorm is vaak het bovenste puntje ingericht voor producten die niet nodig zijn, zoals koek, snoep en chips. We hebben ervoor gekozen om deze niet als puntje weer te geven, omdat hiermee ook de indruk kan worden gewekt dat deze producten 'normaal' en 'nodig' zijn, of dat 'iedereen ze eet'. We laten nu alleen de producten zien die nodig zijn voor een gezond voedingspatroon.

Uit onderzoek naar het effect van de visuele vorm van voedingsvoorlichtingsmodellen, blijkt dat cirkelvormige, regenboogvormige of piramidevormige modellen het even goed doen wat betreft effectiviteit en efficiëntie. We zagen hierom geen aanleiding om af te stappen van een schijfvorm.

Naamsbekendheid

In 2015 blijkt de naam ‘Schijf van Vijf’ bekend bij  92% van ruim 1000 ondervraagde Nederlanders. Daarnaast blijkt uit onderzoek naar andere voorlichtingsmodellen dat kennis over voedingsvoorlichtingsmodellen over een langere tijd na introductie toeneemt en nieuwere modellen qua bekendheid onderdoen voor oudere modellen. De aanwezigheid van voorlichtingsmodellen in materialen voor het onderwijs kan een verklaring zijn voor een langdurige naamsbekendheid. 

Zo hebben onze Maaltijdschijf uit de jaren 80 en de Voedingswijzer uit de jaren 90 nooit de populariteit van de Schijf van Vijf overtroffen. Reden voor ons om in 2004 de vertrouwde Schijf van Vijf weer in te voeren en hem ook in 2016 te behouden, aangezien het model daarnaast ook toekomstbestendig is en volop ruimte biedt voor de nodige aanpassingen.

Kleuren en iconen

In kwalitatieve testen onder consumenten en diëtisten zijn diverse concepten van het beeldmerk voorgelegd. De algemene associatie met gezonde voeding, begrip van de vakken, kleur-en-vormgebruik tot en met de keuze voor de hoeveelheid en soort product-icoontjes zijn bevraagd.  De iconen die zijn afgebeeld, zijn bedoeld als voorbeelden van producten die passen in dat deel van de Schijf van Vijf. We hebben getoetst of deze herkenbaar waren voor consumenten.

Wanneer iconen werden verward met voedingsmiddelen die thuishoren in een ander vak, zijn deze aangepast. Het ‘plakje kaas’ werd bijvoorbeeld verward met ‘cracker’, dus hebben we er een kaasschaaf bijgeplaatst.  Wanneer een product werd aangezien voor een ander uit hetzelfde vak, werd er geen aanpassing gedaan. Zo wordt paksoi ook gezien als sla of andijvie, maar dat heeft geen effect op het begrip van het vak. Verder hebben we zoveel mogelijk gekozen voor afbeeldingen van de meer duurzame producten in elk vak. 

Grootte van de vakken

De grootte van de (deel)vakken in de Schijf van Vijf zijn gebaseerd op het fysieke gewicht van de aanbevolen hoeveelheden voedingsmiddelen voor een volwassen vrouw. Hierdoor krijgt de consument een globaal idee van de hoeveelheid die ze zouden moeten kopen of op het bord leggen om te voldoen aan de Schijf van Vijf. Omdat de grootte van het drankenvak op basis van gewicht heel  groot zou moeten zijn, hebben we gekozen om dit weer te geven als 1/5 deel van de Schijf van Vijf.