Voedingscentrum.nl maakt gebruik van cookies. Waarom? Lees onze uitleg.
Menu van de Week Recept van de dag
Heerlijke variant op de hartige taart
2 personen
30+ minuten
Ga naar
Encyclopedie

De Voedingscentrum Encyclopedie is de kennisbank van het Voedingscentrum. Je vindt er inhoudelijke informatie over allerlei onderwerpen.

Je kunt op 2 manieren zoeken naar onderwerpen in de encyclopedie: via het zoekveld en via het alfabet.

Nieuw
Populair
Alles over afvallen
Op een gezonde manier afvallen met langdurig... Bestel nu € 12,95
Ga naar
 

Diabetes type 2 (suikerziekte)

Mensen met diabetes type 2 (suikerziekte) hebben onbehandeld een te hoog bloedsuikergehalte. Door hoge bloedsuikers kunnen complicaties ontstaan, zoals hart- en vaatziekten, nierziekten en slechtziendheid. 

Mensen met overgewicht hebben een grotere kans om diabetes type 2 te krijgen. Vooral als het vet rond de buik zit. Gezonde voeding helpt om gewicht te verliezen en kan zo helpen om het risico op diabetes type 2 te verlagen.

Voor mensen met diabetes type 2 is het net als voor iedereen belangrijk om gezond te eten. De Schijf van Vijf vormt daarvoor een goede basis. De diëtist help om aanpassingen te doen waar dat nodig is. 

Omschrijving

Mensen met diabetes type 2 (suikerziekte) zijn verminderd gevoelig voor insuline en maken meestal minder insuline aan. Insuline is een hormoon dat een belangrijke rol speelt bij het onder controle houden van het bloedglucosegehalte. Een ander woord voor bloedglucose is bloedsuiker.

Insuline is nodig om glucose in de cellen toe te laten. Bij mensen met diabetes kan glucose de cel niet in, en blijft in het bloed. Het bloedsuikergehalte is daardoor te hoog. De nieren scheiden een deel van de glucose uit via de urine. 

Naamgeving: diabetes, suikerziekte of ouderdomssuiker?

De volledige officiële naam voor diabetes is diabetes mellitus. Vaak hoor je de term suikerziekte. De term suikerziekte kan tot verkeerde conclusies leiden. Zoals dat iemand met diabetes helemaal geen suiker mag eten.

Diabetes type 2 werd ook wel eens ouderdomssuiker genoemd, maar ook jonge mensen kunnen dit type diabetes krijgen. De term ouderdomssuiker is dus onjuist.

Naast diabetes type 2 bestaat ook diabetes type 1.

Hoeveel mensen hebben diabetes type 2?

In 2015 waren er in Nederland ruim 1,1 miljoen mensen met een diagnose diabetes. Ongeveer 90% van de mensen met diabetes heeft diabetes type 2. Het aantal mensen met diabetes type 2 neemt steeds verder toe. Daarnaast wordt geschat dat ongeveer 250.000 mensen niet weten dat ze diabetes type 2 hebben. Dit geeft problemen, omdat ze dan te laat overgaan tot actie en er complicaties kunnen ontstaan die je met een tijdige behandeling kan voorkomen.

Wat gebeurt er bij diabetes type 2?

Wanneer je bepaalde koolhydraten binnenkrijgt, zet het lichaam deze om in glucose. Het gaat hierbij om verteerbare koolhydraten: zetmeel en suikers. Glucose komt in het bloed terecht. Daar noemen we het bloedglucose of bloedsuiker. Via het bloed komt de glucose terecht in de lichaamscellen. Zo levert glucose energie aan het lichaam. Dit heb je nodig voor bijvoorbeeld ademhalen, bewegen en het laten kloppen van je hart.

Cellen nemen bloedsuikers op met behulp van het hormoon insuline. Dit hormoon wordt in de alvleesklier gemaakt. Normaal zorgt het lichaam dat er genoeg insuline is om de suikers uit het bloed in de cellen te krijgen. Insuline werkt eigenlijk als een sleutel: het opent de deuren van de lichaamscellen zodat de bloedsuiker naar binnen kan gaan. 

Diabetes type 2 ontstaat doordat lichaamscellen ongevoeliger worden voor insuline. Dit heet insulineresistentie. Door de insulineresistentie nemen je cellen minder bloedsuikers op. Zo stijgt je bloedsuiker steeds meer waardoor de alvleesklier ook steeds harder moet werken. Op een gegeven moment kan de alvleesklier de vraag naar meer insuline niet aan en raakt uitgeput. Hij maakt dan minder insuline aan. 

Bloedsuikergehalte

De hoeveelheid glucose in het bloed wordt uitgedrukt in millimol per liter (mmol/l). Iemand heeft diabetes als het bloedsuikergehalte bij bepaling:

  • 7,0 mmol/l of hoger is in nuchtere situatie (de voorgaande 8 uur is niets gegeten).
  • 11,1 mmol/l of hoger is ongeveer 2 uur na een maaltijd. 

Er wordt gesproken van een voorfase van diabetes als de bloedwaarden:

  • tussen de 6,1 en 7 mmol/l liggen in nuchtere situatie.
  • tussen de 7,8 en 11,0 mmol/l liggen ongeveer 2 uur na een maaltijd.

Bloedsuikerwaarden zijn normaal als ze:

  • nuchter 6,1 mmol/l zijn of lager.
  • 2 uur na de maaltijd onder de 7,8 mmol/l liggen.

Gezondheidseffecten

Symptomen diabetes type 2 

De hoge bloedsuikers bij diabetes geven verschillende directe klachten, zoals moeheid, dorst, honger hebben, veel plassen, uitdrogingsverschijnselen, jeuk en gewichtsverlies. Als diabetes behandeld wordt, verdwijnen de klachten meestal snel. 

Aan het begin hebben mensen met type 2 diabetes vaak weinig tot geen verschijnselen. Daardoor kunnen zij de ziekte soms al jarenlang hebben voordat deze ontdekt wordt.

Bij een langdurig hoog bloedsuikergehalte, beschadigen de bloedvaten. Daarom hebben mensen met diabetes meer kans op hart- en vaatziekten. Andere complicaties die kunnen ontstaan zijn nierziekten, een diabetisch voet en slechtziendheid. 

Risicofactoren

De kans op diabetes type 2 hangt af van een aantal factoren. De kans om deze ziekte te ontwikkelen neemt toe: 

  • Op oudere leeftijd.
  • Bij overgewicht. Vooral buikvet zorgt voor een grotere kans op diabetes type 2. Door overgewicht kunnen de lichaamscellen minder gevoelig worden voor insuline. Meer dan 80% van de mensen met diabetes type 2 heeft overgewicht. 
  • Wanneer iemand weinig beweegt.
  • Als iemand een ouder, broer of zus met diabetes type 2 heeft. 
  • Als iemand in het verleden zwangerschapsdiabetes heeft gehad of als de moeder zwangerschapsdiabetes had.
  • Bij een bepaalde etniciteit. Diabetes type 2 komt vaker voor bij Hindoestanen, Turken en Marokkanen. Ook komt het bij deze groepen vaker op jongere leeftijd voor: al vanaf 35 jaar.
  • Bij een hoge bloeddruk.
  • Bij vetstofwisselingsstoornissen.
  • Als je rookt: dat maakt het lichaam minder gevoelig voor insuline.

Invloed van voeding

Door gezond te eten kunnen mensen het risico op diabetes type 2 verlagen. Allereerst door het bereiken of behouden van een gezonder gewicht. Ook verlagen of verhogen bepaalde voedingsmiddelen het risico op diabetes type 2. De Gezondheidsraad heeft effecten van producten en voedingstoffen op het risico op diabetes type 2 afzonderlijk geëvalueerd. 

Van onderstaande voedingsmiddelen is met grote bewijskracht aangetoond dat er een verband is met diabetes type 2. Lees meer over bewijskracht op de pagina Voedingswetenschap: soorten onderzoek uitgelegd.

Hangt samen met een verhoogd risico op diabetes type 2:

  • Suikerhoudende frisdrank en sap
  • Rood vlees (vanaf 100 gram onbewerkt rood vlees per dag)
  • Bewerkt vlees (vanaf 50 gram bewerkt vlees, zoals vleeswaren, per dag)

Hangt samen met een verlaagd risico op diabetes type 2:

  • Volkoren graanproducten 
  • Groene bladgroenten
  • Fruit
  • Koffie
  • Yoghurt

Alcohol

Bevindingen over de relatie tussen alcohol en diabetes type 2 wijzen zowel op een gunstig als ongunstig verband. Matig alcoholgebruik hangt samen met een lager risico, terwijl een matig gebruik van bier bij mannen en van sterke drank bij vrouwen samen hangt met een hoger risico. Lees meer bij alcohol.

Glycemische index

Het eten van producten met een lagere glycemische index (GI) verkleint de kans op diabetes type 2 iets. Dat heeft waarschijnlijk te maken met een verhoogde inname van vezels. Een voeding met veel vezels heeft vrijwel altijd een lage GI. Omdat voeding met veel vezels altijd een lage GI heeft, is het niet te onderzoeken of het beschermende effect komt door de lage GI of door de vezels. Lees meer over de glycemische index.

Voedingsadvies

Voedingsadviezen om diabetes type 2 te voorkomen

Mensen die geen diabetes type 2 hebben verkleinen de kans op deze ziekte als ze een gezond gewicht behouden of krijgen. Een paar kilo afvallen heeft al een gunstig effect.

Daarnaast helpt het om te eten volgens de Schijf van Vijf en voldoende te bewegen. Specifiek gelden de adviezen om diabetes type 2 te voorkomen om:

Vul voor een voedingsadvies op maat de Schijf van Vijf voor jou in.

Het grootste gedeelte van de voedingsadviezen gaan over adviezen voor mensen met diabetes type 2. Aan het einde staan adviezen om diabetes type 2 te helpen voorkomen.

Voeding bij diabetes type 2

Eten is van invloed op de bloedsuikerspiegel. En wat iemand eet heeft invloed op de gezondheid, bijvoorbeeld van hart en bloedvaten. Voor mensen met diabetes type 2 is het, net als voor iedereen, belangrijk om gezond te eten. 

De voedingsadviezen voor mensen met diabetes type 2 zijn gericht op het bereiken en behouden van een gezond gewicht, het onder controle houden van de bloedsuiker en op het goed zorgen voor hart en bloedvaten, om zo de kans op complicaties te verkleinen. 

Medicatie

Meestal is ook medicatie nodig voor de behandeling, bijvoorbeeld insuline of metformine. Medicatie en dieet worden op elkaar afgestemd. Hoe diabetes type 2 het beste wordt behandeld is per patiënt verschillend. Leidend zijn daarom altijd de arts en diëtist. Zij stemmen de adviezen af de specifieke situatie.

Supplementen

Soms lees je dat supplementen met vitamine D, vitamine C, chroom, magnesium, theepolyfenolen of kaneel goed zijn voor mensen met diabetes. Maar hier bestaat nog veel onduidelijkheid over. Daarom geldt voor mensen met diabetes het gewone vitamine D-advies en de normale aanbevolen dagelijkse hoeveelheden chroom en magnesium. Voor kaneel en theepolyfenolen is het onvoldoende aangetoond dat ze een gunstig effect hebben bij diabetes. Het is daarom niet nodig om supplementen met deze stoffen te gebruiken. 

Het komt soms voor dat mensen met diabetes type 2 een laag magnesiumgehalte hebben. Als zij klachten ontwikkelen die daarop duiden, zal de arts magnesiumspiegels in het bloed controleren. Eventueel zal de arts dan supplementen met magnesium aanraden. Hetzelfde geldt voor vitamine B12 bij mensen die langdurig het medicijn metformine gebruiken. 

Het dieet bij diabetes type 2

1. Gezonde basis met de Schijf van Vijf  

Meerdere voedingspatronen, zoals een mediterraan voedingspatroon of een voeding laag in koolhydraten kunnen een positief effect hebben op glucosewaarden en het risico op hart- en vaatziekten verlagen. Er is niet één ideale verhouding tussen de hoeveelheid koolhydraten, eiwit en vetten in een voeding voor diabetici. Daarom zijn er veel verschillende invullingen van een voeding mogelijk. Omdat het kunnen volhouden van een gezond voedingspatroon heel belangrijk is, is de aanbeveling om de voeding aan te passen aan de individuele wensen en behoeften (budget, religie, cultuur, overtuiging, kennis) van de persoon met diabetes type 2. De Schijf van Vijf vormt hiervoor een goede basis. Soms moeten de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf bij diabetes aangepast worden, bijvoorbeeld wanneer het voor iemand beter is om minder koolhydraten te eten of om af te vallen. Een diëtist is de aangewezen persoon om hierbij te helpen. Zij kan de richtlijnen die gelden voor diabetici in een persoonlijk voedingspatroon vormgeven.

2. Bereiken en behouden van een gezond gewicht

Veel mensen met diabetes type 2 zijn te zwaar. En hoe meer overgewicht, hoe hoger het risico op hart- en vaatziekten. Vooral bij vetophoping in en rondom de buik is dit risico hoger. Als je veel buikvet hebt kunnen bovendien de lichaamscellen minder gevoelig worden voor insuline. Buikvet hangt verder samen met een verhoogd cholesterolgehalte en een hoge bloeddruk.

Het komt soms voor dat iemand door genoeg af te vallen helemaal geen medicatie voor diabetes type 2 nodig heeft. Maar als iemand overgewicht heeft, dan kan 5 tot 15% afvallen al een verbetering opleveren van de bloedsuikerwaarden, de insulinegevoeligheid van de cellen, het cholesterolgehalte in het bloed en de bloeddruk. 

Het is aan te raden om samen met de arts en diëtist te overleggen over de beste aanpak om af te vallen. 

3. Het onder controle houden van de bloedsuikers

Net als iedereen hebben mensen met diabetes koolhydraten nodig. Sommige mensen hebben baat bij een dieet met minder koolhydraten. Voor anderen is dat niet de beste oplossing. Vaak is het tellen van koolhydraten nodig. Bijvoorbeeld om de hoeveelheid medicatie af te kunnen stemmen op de hoeveelheid koolhydraten. De arts, diabetesverpleegkundige of diëtist helpt per individu te bepalen wat het beste werkt. 

Algemene adviezen die helpen bij het onder controle houden van de bloedsuikers:

  • Kies voor gezonde producten met koolhydraten: groente, fruit ,volkorenbrood, havermout, volkoren pasta, zilvervliesrijst, volkoren couscous en peulvruchten. Ze werken beschermend tegen allerlei ziekten en bevatten veel gezonde voedingsstoffen. Bovendien bevatten ze veel vezels die ervoor zorgen dat je bloedsuiker niet te snel stijgt.
  • Als koolhydraten gelijkmatig binnenkomen, kan het lichaam ze beter verwerken. Daarom moet iemand met diabetes type 2 de koolhydraten zoveel mogelijk over de dag verdelen. Dat kan door regelmatig te eten: elke dag 3 hoofdmaaltijden, namelijk ontbijt, lunch en avondeten, en maximaal 4 keer iets tussendoor. 
  • Wees ook zuinig met toegevoegde suikers. Laat sap, frisdrank, snoep, koek en zoete toetjes zoveel mogelijk staan. Ze leveren calorieën maar geen gezondheidswinst. Bovendien kunnen ze voor schommelingen in het bloedsuikergehalte zorgen. Neem bijvoorbeeld water en thee in plaats van zoete dranken (ook sap telt als zoete drank) en neem groente, fruit of volkorenbrood in plaats van koek en gebak. Dat is niet alleen goed voor de bloedsuikers, maar ook voor het gewicht. 
  • Sommige mensen kunnen baat hebben bij het gebruik van voedingsmiddelen met een lage glycemische index. Het toepassen van de glycemische index is wel ingewikkeld. Hierbij is begeleiding van een diëtist belangrijk.  

In geval van een hypo (te laag bloedsuikergehalte):
Als je bloedsuikerspiegel onder de 4 mmol/l komt, heb je een hypo. Dat merk je bijvoorbeeld aan symptomen als milde prikkelbaarheid (dysforie), trillen, zweten, hartkloppingen, geeuwen en humeurwisselingen. Wordt de suikerwaarde echt te laag, dan valt iemand flauw. In het ergste geval, kan dat leiden tot permanente hersenschade of de dood. Het is bij een hypo daarom nodig om direct wat zoets te eten of te drinken. Bekijk het advies bij een hypo

In geval van gebruik insuline:
  • Alcohol verhoogt de kans op een hypo in combinatie met insuline. Dat komt doordat voor het afbreken van alcohol de lever nodig is. De lever maakt normaal gesproken ook glucose aan, maar door de alcohol komt die productie vrijwel stil te liggen en daalt de bloedsuikerspiegel. Het bloedglucose-verlagend effect kan enkele uren aanhouden en is groter wanneer alcohol niet tijdens een maaltijd wordt gebruikt. 
  • Soms is het nuttig om koolhydraten te tellen. Dan kan er ook ongeveer vastgesteld worden hoeveel insuline er per x gram koolhydraten gespoten moet worden. Dat kan per maaltijd verschillen. Bijvoorbeeld in de ochtend kan er meer insuline nodig zijn dan in de avond. Een diëtist helpt bij het tellen.

4. Goed zorgen voor hart en bloedvaten

Omdat de kans op hart- en vaatziekten toeneemt, is het voor mensen met type 2 diabetes heel belangrijk om goed te zorgen voor hart en bloedvaten. Eten volgens de Schijf van Vijf is daarvoor de basis. In de Schijf van Vijf staan namelijk producten die goed zijn voor hart en bloedvaten, zoals vis, plantaardige vetten, volkorenproducten, groente, fruit, noten en peulvruchten. Bekijk hoe jouw Schijf van Vijf eruit ziet. 

Enkele adviezen binnen de Schijf van Vijf zijn voor diabetici extra belangrijk:

  • Neem zo min mogelijk producten met verzadigd vet en transvet en vervang producten met veel verzadigd vet door producten met veel onverzadigd vet. Lees meer over dit advies bij vetten
  • Eet minimaal 1 keer per week vis, bij voorkeur vette vis.
  • Beperk de zoutinname (zeker bij een hoge bloeddruk) tot 6 gram. Een lagere inname dan 6 gram per dag is niet nodig. Bekijk tips om minder zout te eten.  

5. Voldoende beweging

Regelmatig bewegen heeft een positief effect op je diabetes. Beweging zorgt er namelijk voor dat cellen beter reageren op insuline. Verder helpt het de bloeddruk en het cholesterol te verlagen en helpt het met afvallen of om overgewicht te voorkomen.

Omdat bewegen invloed heeft op je bloedsuikers moet je er rekening mee houden als je beweegpatroon verandert. Vooral als je medicijnen gebruikt neemt de kans op een hypo toe. Aanpassen van de medicatie of voeding kan dan nodig zijn. Ook als je op een dag meer beweegt dan normaal, moet je hier rekening mee houden. Als je insuline gebruikt is het verstandig om wat minder insuline te gebruiken óf wat meer te eten.  

Meer informatie

Tip

Voedingsadviezen

Het Voedingscentrum heeft in samenwerking met de Nederlandse Vereniging van Diëtisten een praktische brochure uitgebracht: 'Voedingsadviezen bij diabetes type 2'.

Bekijk