Voedingscentrum.nl maakt gebruik van cookies. Waarom? Lees onze uitleg.
Encyclopedie

De Voedingscentrum Encyclopedie is de kennisbank van het Voedingscentrum. Je vindt er inhoudelijke informatie over allerlei onderwerpen.

Je kunt op 2 manieren zoeken naar onderwerpen in de encyclopedie: via het zoekveld en via het alfabet.

Nieuw
Populair
Ga naar
 

Hart- en vaatziekten

Gerelateerde adviezen

Fit blijven na je 50e? Zo doe je dat

De kans op hart- en vaatziekten wordt verkleind door een gezonde leefstijl: niet roken, een gezond gewicht, voldoende beweging en gezond en gevarieerd eten volgens de Schijf van Vijf met voldoende groente en fruit, vis, en vezels en weinig verzadigd vet. 

Deze voedingsadviezen zijn ook zeer belangrijk voor hartpatiënten en mensen met een hoger risico op hart- en vaatziekten, zoals mensen met een hoge bloeddruk, een te hoog cholesterolgehalte of diabetes. Met de arts kan in deze gevallen worden bekeken of cholesterol- of bloeddrukverlagende geneesmiddelen en aanvullende voedingsadviezen verstandig zijn.

Hart- en vaatziekten is een overkoepelende term voor verschillende ziekten aan het hart of bloedvaten. Hart- en vaatziekten zijn een belangrijke doodsoorzaak in Nederland.

Meestal is vaatvernauwing door afzettingen aan de vaatwand (atherosclerose) de oorzaak van hart- en vaatproblemen. Vaatvernauwing kan al op jonge leeftijd beginnen. Hierdoor kan het jaren duren voor er hart- en vaatproblemen ontstaan. 

Door het dichtslibben van de slagaders (aderverkaling) kunnen bloedvaten (bijvoorbeeld in been of voet) verharden. Daardoor verliezen slagaders en bloedvaten hun elasticiteit. Hart- en vaataandoeningen kunnen vervolgens ontstaan door onvoldoende bloeddoorstroming in de slagaders of bloedvaten. Hierdoor kan de zuurstofvoorziening van de organen en spieren onvoldoende worden.

Coronaire hartziekten

Er liggen slagaders als een soort krans om het hart heen: de kransslagaders (coronairarterieën). Aandoeningen die komen door afwijkingen of beschadigingen in deze aders worden coronaire hartziekten genoemd. De 2 bekendste vormen zijn een hartinfarct en angina pectoris. Pijn op de borst is een kenmerk van beide ziekten. Bij angina pectoris zijn de klachten over het algemeen minder hevig en korter durend.

  • Een hartinfarct ontstaat wanneer een bloedprop of vaatvernauwing een kransslagader plotseling afsluit. Bij een hartinfarct is er meestal sprake van plotselinge, hevige pijn in de borst die lang aanhoudt.
  • Angina pectoris, letterlijk 'pijn op de borst', komt door een tijdelijk tekort in de bloedtoevoer van het hart. door  vernauwing(en) in de kransslagaders. Daardoor krijgt een deel van het hart te weinig zuurstof. Meestal ontstaat dit gebrek aan zuurstof bij inspanning. In tegenstelling tot bij een hartinfarct verdwijnen de symptomen bij angina pectoris kort nadat de inspanning is beëindigd. Angina pectoris geeft een typische beklemmende, drukkende pijn achter het borstbeen.

Beroerte (TIA, herseninfarct en hersenbloeding)

Een beroerte (of CVA) is de verzamelnaam voor een TIA, herseninfarct en hersenbloeding. De verschijnselen zijn gelijk maar de oorzaken en gevolgen niet.

  • TIA: een kortdurende afsluiting van een bloedvat in de hersenen met tijdelijke uitvalsverschijnselen. De uitvalsverschijnselen duren vaak niet langer dan een half uur, soms wat langer.
  • Herseninfarct: een langer durende afsluiting van een bloedvat.
  • Hersenbloeding: een scheurtje in een bloedvat, waardoor bloed in het omringende hersenweefsel stroomt. Het bloed hoopt zich op en duwt het hersenweefsel weg. Hierdoor beschadigt het hersenweefsel.

Etalagebenen

Vaatvernauwing in de in de benen, kan etalagebenen veroorzaken. Een andere naam voor etalagebenen is claudicatio intermittens. 

Andere hart- en vaatziekten 

  • Hartfalen. Er is sprake van hartfalen als de pompfunctie van het hart tekortschiet, waardoor klachten ontstaan.  
  • Aneurysma. Bij een aneurysma is een slagader zwak en daardoor plaatselijk verwijd. Deze kan scheuren waardoor de patiënt in enkele minuten kan doodbloeden.
  • Hartritmestoornissen. Bij elke hartslag trekt het hart zich samen door een elektrische prikkel. Bij een normaal hartritme gaat dit in een regelmatig tempo. Bij een volwassene in rust klopt het hart 60 tot 70 keer per minuut. En tijdens inspanning 160 tot 180 keer per minuut. Bij een hartritmestoornis is er iets mis met de vorming van de elektrische prikkel of met de geleiding van die prikkel. Zo kan het hart snel, langzaam of onregelmatig kloppen. 

Aangeboren hartafwijkingen 

Er kan sprake zijn van aangeboren hartafwijkingen door een verstoorde ontwikkeling van hart of bloedvaten zoals gaten tussen de hartkamers of hartboezem, een verkeerde vaataansluiting, afwijkingen aan de hartkleppen of afwijkingen of vernauwingen van de hartslagader (aorta).

Hoeveel mensen hebben hart- en vaatziekten?

De meest voorkomende hart- en vaatziekten zijn coronaire hartziekten en beroerte. In 2016 waren er naar schatting 739.800 mensen met een coronaire hartziekte. Het aantal mensen met een beroerte was in 2016 ongeveer 451.900. Mensen in een verpleeghuis zijn in de schattingen van een beroerte niet opgenomen. 

Risicofactoren

Uit grootschalig en langlopend onderzoek komen de volgende risicofactoren voor hart- en vaatziekten:

  • Een hoog en ongunstig samengesteld cholesterol- en/of vetgehalte van het bloed. Dit is de belangrijkste voedingsgerelateerde risicofactor. Hierbij is vooral de verhouding tussen LDL- en HDL-cholesterol en de hoogte van het triglyceridegehalte (bepaalde vetachtige stof) in het bloed van belang. Dit is met name een risicofactor voor de coronaire hartziekten. Lees meer over cholesterol
  • Diabetes (suikerziekte). Bij een langdurig hoog bloedsuikergehalte, beschadigen de bloedvaten. Daarom hebben mensen met diabetes meer kans op hart- en vaatziekten.
  • Een verhoogde bloeddruk. Bij hersenbloedingen is er een duidelijk verband met hoge bloeddruk. 
  • Verhoogde stollingsneiging van het bloed. Stolsels kunnen de bloedstroom door de vaten verminderen of verhinderen.
  • Overgewicht. Hierbij geeft vooral veel buikvet een hoger risico.
  • Weinig bewegen, roken en stress.
  • Voeding (zie kopje: rol van de voeding)

Ook erfelijke factoren spelen een rol bij het ontstaan van hart- en vaatziekten. Genetische aanleg kan het risico met ongeveer 60% verhogen. In Nederland heeft bijvoorbeeld 1 op de 300 personen aanleg voor een sterk verhoogd LDL-cholesterolgehalte in het bloed, wat de kans op hart- en vaatziekten vergroot. 1 op de 5 hartpatiënten heeft een erfelijke vorm van een te hoog vetgehalte van het bloed. Ook andere genetische afwijkingen kunnen een rol spelen, maar deze zijn nog niet precies duidelijk en worden nog onderzocht. 

Vaak is er bij hart- en vaataandoeningen sprake van een combinatie van een aantal factoren.

Gezondheidseffecten

Sterfte

Hart- en vaatziekten zijn na kanker de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Hart- en vaatziekten zijn verantwoordelijk voor bijna 30% van de totale sterfte in Nederland. Het gaat om ongeveer 40.000 gevallen per jaar, ongeveer gelijk verdeeld over mannen en vrouwen. Meer dan 85% van de sterfte aan hart- en vaatziekten betreft personen van 65 jaar en ouder. 

Sinds de jaren 70 in de vorige eeuw daalt het aantal mensen dat sterft aan hart- en vaataandoeningen. Dat komt zeer waarschijnlijk door een forse daling van het aantal rokers, het verwijderen van transvetten uit voedingsmiddelen in de jaren 90 en meer aandacht voor een gezondere levensstijl. Ook speelt de ontwikkeling van medicijnen voor hart- en vaatziekten, zoals de cholesterol- en bloeddrukverlagers  en betere behandelmethoden, zoals dotteren na een hartinfarct hierbij een rol.

Symptomen van hart- en vaatziekten

Soms zijn er duidelijke waarschuwingstekens voor hart- en vaatziekten, zoals aanhoudende pijn op de borst. Dat kan een signaal zijn. Maar er zijn ook vagere klachten die kunnen wijzen op een hart- of vaatziekte, zoals moeheid, overmatig zweten of misselijkheid. Bij vrouwen zijn de symptomen vaak minder duidelijk. Soms zijn er ook helemaal geen klachten, bij een beroerte kan dat bijvoorbeeld. Vage klachten worden helaas niet altijd herkend. Twijfel je of maak je je zorgen, ga dan naar de huisarts.

Rol van de voeding bij hart- en vaatziekten

Door gezond te eten kunnen mensen het risico op hart- en vaatziekten verlagen. De Gezondheidsraad heeft de effecten van voedingsmiddelen en voedingstoffen op dit risico geëvalueerd. Zij laat zien dat het eten van bepaalde voedingsmiddelen of voedingsstoffen samenhangen met een lager risico op hart- en vaatziekten. Andere voedingsmiddelen of voedingsstoffen hangen weer samen met een hoger risico op hart- en vaatziekten. Hierbij heeft de Gezondheidsraad de bewijskracht van het onderzoek meegewogen. Lees meer over bewijskracht op de pagina Voedingswetenschap: soorten onderzoek uitgelegd.

Voedingsmiddel of voedingsstof Verhoogt het risico op

Transvetzuren

Coronaire hartziekten

Rood vlees

Beroerte

Bewerkt vlees of vleeswaren

Beroerte

 

Verlaagt het risico op

Vervanging van verzadigde vetzuren door meervoudig onverzadigde vetzuren

Coronaire hartziekten

Groente

Coronaire hartziekten

 

Beroerte

Fruit

Coronaire hartziekten

 

Beroerte

Volkoren graan en graanproducten

Coronaire hartziekten

Vezel (totaal)

Coronaire hartziekten

 

Beroerte

Noten en zaden

Coronaire hartziekten

Vis

Coronaire hartziekten

 

Beroerte

Visvetzuren EPA+DHA

Coronaire hartziekten

Kalium

Beroerte

Koffie (gefilterde koffie)

Coronaire hartziekten

 

Beroerte

Zwarte en groene thee

Beroerte


Alcohol

Bevindingen over de relatie tussen alcohol en hart- en vaatziekten wijzen zowel op een gunstig als ongunstig verband. Matig alcoholgebruik (tot 15 gram per dag, dat komt neer op maximaal 1,5 glas) hangt samen met een lager risico op coronaire hartziekten, maar bij een hoger gebruik neemt het risico op beroerte toe. Lees meer bij alcohol.

Voedingsadvies

Advies om hart- en vaatziekten te voorkomen

Een gezond voedingspatroon volgens de Schijf van Vijf, een gezond gewicht en een gezonde leefstijl met voldoende beweging, niet te veel stress en niet roken, verminderen het risico op hart- en vaatziekten.
 

Advies bij hart- en vaatziekten

Hoe eet ik gezond met een hart- en vaatziekte?

Zijn er aanwijzingen dat je bloedvaten aan het dichtslibben zijn? Heb je een hoge bloeddruk? Of heb je bijvoorbeeld een hartinfarct of beroerte gehad? Meestal is gezond eten dan onderdeel van je behandelplan, naast medicatie. Gezond eten draagt bij aan een goede zorg voor je lichaam en een fitter gevoel.

Je arts is leidend in je behandeling en kijkt of je cholesterol- of bloeddrukverlagende medicijnen nodig hebt. Je arts kan je doorverwijzen naar een diëtist.

Gebruik ook alleen op advies van de arts producten met plantensterolen of –stanolen, zoals speciale margarines en yoghurtdrinks.

De Schijf van Vijf als basis

Als je eet volgens de Schijf van Vijf zorg je goed voor jezelf, ook als je een hart- en vaatziekte hebt. In de Schijf van Vijf staan voedingsmiddelen die goed zijn voor hart en bloedvaten, zoals groente, fruit, volkorenproducten, noten en vis.

Neem niet te veel en niet te vaak producten buiten de Schijf van Vijf. Denk aan drop, zoute snacks, vleeswaren, witbrood, frisdrank en alcohol.

Handige pagina's om te bekijken:

Gezond gewicht

Als je te zwaar bent, dan helpt afvallen om je bloeddruk te verlagen. Ook is afvallen goed voor je cholesterol. Vooral als je een grote buikomvang hebt. Met onze BMI-meter bereken je of je een gezond gewicht hebt. Of bekijk gelijk onze pagina’s over afvallen. Als je overgewicht hebt, dan kan 5 tot 15% afvallen al een verbetering opleveren in je bloeddruk.

Speciale aandachtspunten bij hart- en vaatziekten

1. Verzadigd vet vervangen door onverzadigd vet

Voor je bloedvaten is het gezond om roomboter en harde margarines te vervangen door oliën en margarine en halvarine in een kuipje. Welke vetten zijn ongezond?

2. Neem magere zuivelproducten

In kaas, melk en andere melkproducten zit verzadigd vet. Toch zijn het producten die goed zijn voor je gezondheid. Kies daarom voor producten met minder vet, zoals 20+ en 30+ kazen, mozzarella, hüttenkäse en zuivelspread en voor halfvolle en magere melk(producten).

3. Matig met vlees, variëren met vis, peulvruchten, ei en noten

Wil je goed zorgen voor je hart en bloedvaten, dan raden we aan om je elke week in elk geval te houden aan:

  • 1x per week peulvruchten, zoals bruine bonen, linzen en kikkererwten
  • 1x per week vette vis, zoals zalm, haring en makreel
  • Elke dag een handje ongezouten noten
  • Maximaal 300 gram rood vlees (vlees van rund en varken)
  • 2 tot 3 eieren (3 tot 4 voor vegetariërs)

4. Geen alcohol

Alcohol verhoogt de bloeddruk vanaf 2 glazen per dag. Het advies is om geen alcohol te drinken, of als je toch wilt drinken dit te beperken tot 1 glas op een dag.

5. Zo min mogelijk ongefilterde koffie

Ongefilterde koffie verhoogt het LDL-cholesterol vanwege het stofje cafestol. Kookkoffie (waar je water direct bij het koffiepoeder giet) en koffie uit de cafetière kun je daarom beter niet drinken. Gewone koffie kan wel. Bekijk de koffieadviezen.

6. Genoeg bewegen

Elke week minimaal 2,5 uur bewegen vermindert het risico op hart- en vaatziekten, terwijl veel stil zitten het risico juist verhoogt. Stevig wandelen, fietsen, stofzuigen, tuinieren: het telt allemaal mee.

7. Niet roken

Niet roken en stoppen met roken vermindert het risico op hart- en vaatziekten.

Advies in beeld

Meld je aan voor onze nieuwsbrief

Ontvang elke 2 weken tips en nieuwtjes over gezond, duurzaam en veilig eten in je mailbox.