De basis en ontwikkeling van de Schijf van Vijf

Het proces bestaat uit 2 delen:

• Input verzamelen rondom gezond, veilig en duurzaam eten.
• Alle input in een rekenmodel stoppen en de uitkomsten vertalen naar concrete adviezen.
  

1. Gebruikte input

• Wetenschappelijk onderzoek over welk eten en drinken de kans op bepaalde ziekten verkleint.
• Informatie over wat en hoeveel je lichaam nodig heeft aan energie, vitamines, mineralen, eiwitten enzovoorts.

• Informatie over hoe voeding het milieu belast, zoals hoeveel water en uitstoot het kost om het te maken.

• Informatie over schadelijke stoffen en hoeveel ervan in producten zitten.

• Raadplegen experts: ophalen input en toetsen van de adviezen.
• Informatie over de samenstelling van ons eten
• Informatie over hoe we nu eten
• Productgroepcriteria Schijf van Vijf

2. Rekenmodel en vertaling naar concrete adviezen

• Rekenmodel: Welke combinatie van eten past het beste, zodat het tegelijk gezond en goed voor de aarde is, en veilig om te eten.
• Vertaling naar concrete adviezen: Advies over porties en duidelijke tips voor verschillende groepen mensen.

De Schijf van Vijf

• De Schijf van Vijf is een hulpmiddel van het Voedingscentrum om lekker te eten en drinken, op een manier die bij jou past.
• Met de Schijf van Vijf kies je producten die gezond zijn voor jezelf en de aarde.

Meer dan ooit komen gezond, duurzaam en veilig samen in de Schijf van Vijf. Er is dan ook steeds meer data om te gebruiken (zie Waar is de Schijf van Vijf op gebaseerd). We laten voor meer eetvoorkeuren zien wat de aanbevolen hoeveelheden zien. Voor vlees en zonder vlees, voor vis en zonder vis, 100% plantaardig en een eetpatroon met weinig brood.

Het grootste verschil zit in de hoeveelheden. De kern: veel groente, fruit, peulvruchten en volkoren, en weinig zout, verzadigd vet en suiker, is hetzelfde gebleven. Daarmee blijft de Schijf van Vijf een stabiele factor: dezelfde basis, maar steeds scherper afgestemd op wat we nu weten.

Voor volwassenen van 18-50 jaar die vlees en vis eten zijn dit de grootste wijzigingen:

• Peulvruchten, tofu en tempé: van 120-180 naar 250 gram per week. Ook falafel en hummus tellen nu mee.
• Vlees: van maximaal 500 naar maximaal 300 gram per week, waarvan niet meer dan 100 gram rood vlees. En zo min mogelijk bewerkt vlees, zoals vleeswaren.
• Noten: van 25 naar 30 gram per dag.
• Kaas: van 40 naar 20 gram per dag.
• Wissel af tussen zuivel en zuivelalternatieven, bijvoorbeeld 200 milliliter halfvolle melk per dag en 200 milliliter verrijkte sojadrink of -gurt.

Maar iedereen krijgt een ander advies op basis van geslacht, leeftijd en eetvoorkeur. Met de  Schijf van Vijf voor jou-tool zie je eenvoudig welk advies past bij jouw situatie.

We focussen in onze adviezen op de stappen die mensen kunnen zetten met de Schijf van Vijf. Want eetgedrag is gewoontegedrag en dat blijvend veranderen is niet altijd makkelijk. En vooral: onze hele omgeving is erop gericht om ons producten te laten kiezen die niet in de Schijf van Vijf staan.

3 december 2024: Herziene voedingsnormen bij borstvoeding

De voedingsnormen voor vitamines en mineralen bij het geven van borstvoeding zijn door de Gezondheidsraad herzien. Voedingsnormen geven aan hoeveel vitamines en mineralen het lichaam nodig heeft om gezond te blijven.

De aanbevolen hoeveelheden voor een aantal vitamines en mineralen zijn veranderd. Zo is bijvoorbeeld de norm voor riboflavine (vitamine B2), folaat, ijzer, vitamine C en selenium hoger geworden. We adviseren om als je borstvoeding geeft meer zuivel te nemen. Het advies is voortaan om dagelijks 3 tot 4 porties van 150 ml zuivel te nemen. Als je gezond en gevarieerd eet volgens de Schijf van Vijf-adviezen bij borstvoeding krijg je voldoende van deze vitamines en mineralen binnen. Kies daarbij ook voor producten waar veel van de genoemde vitamines en mineralen in zitten.

16 juli 2024: Enkele Schijf van Vijf-criteria aangepast

Met criteria stellen we vast of een product in de Schijf van Vijf past. Denk bijvoorbeeld aan een maximale hoeveelheid zout of hoeveel vezels een product minstens hoort te hebben. We houden steeds in de gaten of de criteria voor de Schijf van Vijf helpen om goede keuzes te kunnen maken. Bij het bepalen van de criteria kijken we eerst naar de wetenschap, maar ook naar het aanbod in de winkels. Want goed eten moet ook haalbaar zijn.

Aanpassingen in het kort:

• Ontbijtgranen: van geen zout toegevoegd naar maximaal 0,69 gram zout per 100 gram. En van niet meer dan 16 gram suiker per 100 gram naar geen suiker toegevoegd.
• Vis: van geen zoutcriterium naar niet meer dan 2,5 gram zout per 100 gram.
• Plantaardige eiwitdranken en -desserts: zoutcriterium verhoogd naar maximaal 0,3 gram zout per 100 gram. En nieuw vitamine B2-criterium (ook voor plantaardige kaas).
• Thee: thee met maltodextrine staat nu ook in de Schijf van Vijf.

13 december 2023: Nieuw advies opschuiven naar meer plantaardig eetpatroon

Gemiddeld halen Nederlanders nu zo'n 43% van de eiwitten uit plantaardige bronnen (denk aan granen, noten en peulvruchten). De rest komt uit dierlijke bronnen (bijvoorbeeld vlees, vis, zuivel en ei). De overheid heeft de Gezondheidsraad gevraagd om onderzoek te doen naar de effecten van zo’n eetpatroon op het milieu en de gezondheid.

Uit het onderzoek blijkt dat opschuiven naar een eetpatroon met 60% plantaardige eiwitten de milieu-impact van onze voedselconsumptie met 25% verlaagt. Het onderzoek laat ook zien dat zo’n verschuiving in het eetpatroon de gezondheid van de meeste Nederlanders goed doet.

Gevolgen voor adviezen Voedingscentrum:

• Vegetariërs hoeven niet meer eiwit te eten dan mensen die vlees eten, dat hebben we aangepast in onze adviezen.
• Vooralsnog zijn de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf niet veranderd. Met de Schijf van Vijf eet je al meer plantaardig en minder dierlijk dan hoe de meeste Nederlanders nu eten. Je komt namelijk uit op een 50/50-verhouding als je niet meer dan 500 gram vlees per week eet, en niet meer zuivel en andere dierlijke producten neemt dan je nodig hebt. Verder opschuiven kan ook met de Schijf van Vijf. Dit advies van de Gezondheidsraad nemen we mee in de vernieuwde Schijf van Vijf.

7 februari 2023: Advies voor mensen met hart- en vaatziekten

De Richtlijnen goede voeding vormen ook voor mensen met hart- en vaatziekten door aderverkalking een geschikte basis voor een gezond voedingspatroon. Dat concludeerde de Gezondheidsraad in een nieuw advies. Zo is bijvoorbeeld ook voor hen het advies om harde smeer- en bereidingsvetten te vervangen door zachte varianten of plantaardige oliën en om dagelijks 200 gram fruit te eten.

Volgens de Gezondheidsraad kan het eten van iets meer vis gezondheidswinst opleveren voor mensen met hart- en vaatziekten. Daarom is het advies voor hen om 1 tot 2 porties vis per week te eten, in plaats van de richtlijn voor de algemene bevolking om 1 portie vis per week te eten. Dit advies heeft het Voedingscentrum overgenomen in de adviezen voor mensen met hart- en vaatziekten.

17 oktober 2022: Nieuwe voedingsnormen voor energie

De Gezondheidsraad heeft nieuwe voedingsnormen voor energie uitgebracht. Hierin staat hoeveel calorieën, oftewel energie, kinderen en volwassenen met een gezond gewicht gemiddeld op een dag nodig hebben. De Gezondheidsraad geeft energienormen voor 4 niveaus van activiteiten. Het Voedingscentrum heeft ervoor gekozen om bij de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf uit te gaan van het laagste niveau. Vergelijk je de gemiddelde energiebehoefte bij dit lage activiteitenniveau met de oude energienormen die wij gebruikten voor onze adviezen, dan zie je kleine veranderingen in de hoeveelheid calorieën.

Voor mannen van 50 tot en met 69 jaar en voor kinderen van 9 tot en met 13 jaar veranderen de dagelijks aanbevolen hoeveelheden. De ondergrens voor brood en voor smeer- en bereidingsvetten wordt voor de beiden groepen iets lager. Voor jongens van 9 tot en met 13 jaar gaat ook de ondergrens voor aardappelen of volkoren graanproducten wat omlaag. Alle pagina’s op onze website zijn aangepast op basis van de nieuwe normen.

22 juni 2021: Nieuwe aanbevelingen zwangeren

Het Voedingscentrum heeft de uitgebrachte voedingsadviezen voor zwangeren van de Gezondheidsraad vertaald naar de praktijk. De informatie is verwerkt in de app ZwangerHap en op de website en tools van het Voedingscentrum. Zo krijgen vrouwen inzicht in wat ze wel en beter niet kunnen eten tijdens de zwangerschap.

Door gezond en gevarieerd te eten en drinken volgens de Schijf van Vijf krijgen zwangere vrouwen het grootste deel van de benodigde voedingsstoffen binnen en is de kans op het binnenkrijgen van te veel schadelijke stoffen kleiner. Daarnaast krijgen zwangeren onder andere het advies om te letten op het binnenkrijgen van voldoende calcium, jodium en ijzer, twee keer per week vis te eten en om een foliumzuur en vitamine D supplement te slikken. Veilig omgaan met eten en drinken is ook een belangrijk punt van aandacht. Evenals het mijden of beperken van bepaalde producten.

18 september 2018: Evaluatie voedingsnormen vitamines en mineralen

De Gezondheidsraad heeft de nieuwste aanbevelingen voor vitamines en mineralen gepubliceerd. We hebben al onze tabellen met aanbevelingen en de voedingsstoffenadviezen in Mijn Eetmeter aangepast. Het was niet nodig om de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf aan te passen.

De Schijf van Vijf zoals deze eruit ziet vanaf 2016

Duurzaamheid is meer dan in eerdere jaren verwerkt in deze Schijf van Vijf. Want gezond en duurzaam eten gaan hand in hand.

Voor het eerst komt er een duidelijk advies voor de maximale vleesconsumptie, het visadvies wordt teruggebracht naar één keer vis per week en er komen nieuwe adviezen voor peulvruchten en noten. Zuivel staat in de Schijf van Vijf, maar we geven aan: neem niet meer dan nodig. Dit alles is in lijn met de het overkoepelende advies van de Gezondheidsraad om minder dierlijk en meer plantaardig te eten. Goed voor jezelf en het milieu!

De adviezen richten zich op het voorkomen van chronische ziekten als hart- en vaatziekten, kanker en diabetes type 2. De wetenschap laat heel mooi zien welke voedingsmiddelen daarbij helpen. Zo krijgen noten en peulvruchten een veel grotere rol. Die verkleinen niet alleen de kans op hart- en vaatziekten, maar het zijn ook goede vleesvervangers. Als je eet volgens de Schijf van Vijf krijg je natuurlijk ook alle voedingsstoffen binnen die je nodig hebt.

Met de huidige icoontjes grijpen we weer terug naar de abstractie van de Voedingswijzer. Want het gaat echt om voorbeelden, er is zoveel meer mogelijk. Grappig feitje: koffie ‘mocht’ altijd al, maar krijgt voor het eerst een eigen afbeelding.

Nog steeds is keuzevrijheid belangrijk. De Schijf van Vijf is op 18 miljoen manieren in te vullen, wat je smaak, voorkeuren of achtergrond ook is. En kleine stapjes doen hun intrede. Elke stap richting de Schijf van Vijf levert winst op, het hoeft echt niet meteen perfect.

In 2004 kwam er weer een Schijf van Vijf, na de maaltijdschijf uit 1981 en de voedingswijzer uit 1991

In 2000 gingen het Voorlichtingsbureau voor de Voeding en 3 andere voedingsorganisaties samen in het Voedingscentrum. In dat prille begin kende nog vrijwel niemand het Voedingscentrum, maar opvallend genoeg kende nog bijna iedereen de Schijf van Vijf. Terwijl dat model ondertussen al bijna 20 jaar niet meer werd gebruikt!

Voor effectieve voorlichting is herkenning een belangrijke voorwaarde. Dus het pad lag wijd open voor een vernieuwde Schijf van Vijf. Inhoudelijk veranderde er niet eens zoveel. Wetenschappelijk gezien was daar geen reden toe. De 10 spelregels worden er 5. En wat ook nieuw was: sinds 1997 was er een website. Daar kon het Voedingscentrum mooi alle informatie kwijt.

Duurzaamheid kwam steeds hoger op de agenda. In 2002 was de eerste echte duurzaamheidscampagne van het Voedingscentrum een feit. De campagne draaide om de herkomst van ons voedsel.

Vanaf 2006 wil het Voedingscentrum mensen bewust maken van de impact die keuzes die ze maken hebben op de wereld. Met vragen als ‘Weet jij hoeveel ruimte je schnitzel heeft gehad?’ en ‘Weet jij waar je zalmmoot gezwommen heeft?’. Ook op de website kwam duurzaamheid steeds meer aan bod: van keurmerken tot voedselverspilling.

Voedingswijzer uit 1991

Begin jaren 90 kwam er een ommezwaai in de voedingsvoorlichting. Het idee van goede en foute voeding werd losgelaten. Het ging voortaan om het hele eetpatroon. En iedereen maakt daarin eigen keuzes.

Daar hoorde natuurlijk ook een nieuw voorlichtingsmodel bij: de Voedingswijzer. Producten werden expres zo abstract mogelijk afgebeeld, om te zeggen ‘het is maar een suggestie’. Met blauwe golven in het midden kwam voor het eerst water in beeld.

Hoewel persoonlijke vrijheid voorop stond, waren er ook 10 spelregels van kracht. Gevarieerd eten, matig met vet en zuinig met zout stonden daar natuurlijk bij. Nieuw was aandacht voor vezels, hoeveelheid eetmomenten, hoeveelheid drinken, gewicht, voedselveiligheid en het lezen van het etiket.

Ook leuk om te noemen is dat in 1991 de EetMeter gelanceerd werd. Je kreeg een floppydisk waarmee je thuis op je PC een eetdagboek kon bijhouden en kon zien hoe je je eetpatroon kon verbeteren. Hoe hip voor die tijd! Het paste helemaal in het streven om informatie meer op maat aan te bieden. Tegenwoordig gaat het natuurlijk allemaal via een app.

In 1991 kon je voor het eerst op je PC een eetdagboek bijhouden

De Maaltijdschijf uit 1981

In 1981 werd de Schijf van Vijf vervangen door de Maaltijdschijf. De Schijf van Vijf ging over het dagpatroon, de Maaltijdschijf over -jawel- de maaltijd. Dit zou het toepassen makkelijker moeten maken.

In plaats van 5 vakken bestond de Maaltijdschijf uit 4 vakken. Melk verloor zijn eigen vak en verhuisde naar het vlees- en visvak. De vakken waren ook niet meer allemaal even groot. De vakken voor granen en peulvruchten, en voor groente en fruit waren groter dan de rest. De boodschap bij die 2 vakken was dan ook: ‘eet veel plantaardige producten’.

Het vak met dierlijke producten en het vetvak waren kleiner. Dat laatste vak was ook behoorlijk leeg. De boodschap in tekst erbij luidde: ‘wees matig met vet’. Daarbij werd vooral dierlijk vet bedoeld.

De grootste ingeving voor deze nieuwe adviezen? Voedingswetenschappers waren bezorgd. Want het werd nu echt duidelijk dat ongezonde voeding kan leiden tot hart- en vaatziekten, kanker en diabetes type 2.

De Schijf van Vijf in de jaren 70

Die eerste Schijf van Vijf heeft het heel lang volgehouden. Al kwam er in 1961 wel het zinnetje: ‘Wees matig met suiker en vet’ bij. Want na de tijd van schaarste werd al steeds meer de overvloed van ongezond eten een probleem.

Pas in de jaren 70 kreeg de Schijf van Vijf een nieuw jasje. Hélemaal van die tijd. Inhoudelijk veranderde er niets. Maar er begonnen al wel wat dingen te broeien. Zo was sinds de oorlog de vleesconsumptie toegenomen. In deze jaren ontstond het bewustzijn dat dit kon leiden tot problemen in de toekomst.

Uit 1971 stamt ook de eerste waarschuwing dat het voedingspatroon van de ‘zittende mens’ toch echt zal moeten versoberen. Producten als halfvolle melk en halvarine zien voor het eerst het licht in de jaren 70. In 1972 dient de eerste echte dieethype zich aan: het Atkins-dieet.

Niet lang na de oorlog was de keuze aan verschillende producten nog erg beperkt. Dat zie je terug op deze Schijf van Vijf. Levertraan werd in die tijd aangeraden voor de jeugd en aanstaande moeders. Aardappelen stonden nog in het vak met groente en fruit.

In de eerste versie van de Schijf van Vijf uit 1953 lezen we ‘iedere dag vlees of vis of ei of peulvruchten’. Mensen kregen het advies hiermee te variëren. Niet alleen voor de gezondheid, maar ook omdat vlees dan nog duur is. Vlees is een luxeproduct. Iets voor speciale gelegenheden.

Ook tegenwoordig raden we nog altijd aan hiermee te variëren. Maar nu eten we juist veel vlees en adviseren we vlees met mate. Naast gezondheid ook zeker vanwege duurzaamheid.

De eerste Schijf van Vijf was een idee van Cees den Hartog. Dat was de directeur van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding, de voorloper van het Voedingscentrum. Zijn enthousiasme over ‘the wheel of good eating’ uit de Verenigde Staten was groot. In 1953 ontstond daaruit de Schijf van Vijf.

Cees den Hartog, bedenker Schijf van Vijf

Het Voorlichtingsbureau voor de Voeding bestaat sinds de Tweede Wereldoorlog. Het was toen broodnodig om mensen in tijden van schaarste advies te geven hoe ze toch zoveel mogelijk voedingsstoffen binnen konden krijgen. Na de oorlog kwam er steeds meer ruimte voor bredere voedingsvoorlichting.

Den Hartog reisde in 1951 naar de Verenigde Staten. Het viel hem op dat de voorlichtingsmodellen daar veel beeldender waren. En ze gingen over voedingsmiddelen, in plaats van over voedingsstoffen als eiwitten en koolhydraten. ‘The wheel of good eating’ werd zijn grote voorbeeld. Dit model bracht met afbeeldingen in kaart wat je allemaal kon eten, verdeeld over 7 groepen.

The wheel of good eating uit de Verenigde Staten

Terug in Nederland ontwikkelde Den Hartog samen met andere medewerkers van Voorlichtingsbureau voor de Voeding een afbeelding met 5 vakken voor verschillende voedingsgroepen. In 1953 verscheen het plaatje voor het eerst in een brochure. Later kreeg het de naam ‘Schijf van Vijf’.