Wat zijn de ontwikkelingen in de Schijf van Vijf?

De Schijf van Vijf is al sinds 1953 een betrouwbare gids, die meebeweegt in een veranderende wereld. En de veranderingen gaan snel. Er is veel meer welvaart, maar dat heeft ook een andere kant. Zo hebben we te maken met klimaatverandering, zorgen over schadelijke stoffen in voedsel, desinformatie en een eetomgeving die steeds ongezonder wordt. Het heeft allemaal met elkaar te maken. De gevolgen zijn duidelijk: een groeiende groep mensen met chronische ziekten en een planeet die onder druk staat.

We spelen met onze vernieuwde Schijf van Vijf in op de veranderende wereld door: 

• We nemen duurzaamheid en voedselveiligheid nog integraler mee in de Schijf van Vijf. Er is nu meer wetenschappelijke data dan ooit beschikbaar op deze gebieden.
• De Gezondheidsraad heeft een deel van de Richtlijnen goede voeding herzien: er zijn nieuwe aanbevelingen voor eiwitbronnen als peulvruchten en vlees. Het Voedingscentrum gebruikt deze richtlijnen in de Schijf van Vijf om te komen tot een gezond en duurzaam eetpatroon.
• We laten straks nog beter zien wat alle mogelijkheden zijn om te eten met de Schijf van Vijf. Dat maakt het makkelijker om keuzes te maken die passen bij ieders manier van leven. We kunnen hiervoor ook recentere gegevens gebruiken, zoals de voedselconsumptiepeiling van het RIVM.

Ook al zijn de praktijk en onze gewoonten weerbarstig, door met ons allen anders te gaan eten kunnen we voor positieve veranderingen zorgen. We vinden dat de verantwoordelijkheid niet alleen op jouw schouders mag liggen. Daarom helpt de Schijf van Vijf ook aanbieders en producenten om stappen te zetten voor de gezondheid van mens en planeet.

Al in 2023 zijn we begonnen. Welke data wilden we allemaal gebruiken? En hoe konden we die data zo combineren dat er logische eetpatronen uitkomen? Naast het Voedingscentrum speelt ook het RIVM een belangrijke rol. In de afbeelding hieronder zie je hoe het hele proces eruitziet. Of lees de tekst eronder.

Zo komt de Schijf van Vijf tot stand - proces in tekst

Het proces tot onze doorontwikkelde Schijf van Vijf die april 2026 uitkomt bestaat uit 2 delen:

1. Input verzamelen rondom gezond, veilig en duurzaam eten.
2. Alle input in een rekenmodel stoppen en de uitkomsten vertalen naar concrete adviezen.
   

1. Gebruikte input

Gezondheid:

• Richtlijnen Goede voeding (Gezondheidsraad): wetenschappelijk onderbouwde aanbevelingen voor een gezond, veilig en duurzaam voedingspatroon ter preventie van chronische ziekten. Inclusief de publicatie van 4 december 2025: eiwitbronnen en voedingspatronen.
• Voedingsnormen en energiebehoefte (Gezondheidsraad): voldoende energie en voedingsstoffen om gezond te blijven.

Duurzaamheid (nieuw voor 2026):

• Randvoorwaarden duurzaamheid (Voedingscentrum): op onder andere broeikasgasuitstoot en waterverbruik.
• Database milieubelasting voedingsmiddelen (RIVM).

Voedselveiligheid (nieuw voor 2026):

• Randvoorwaarden voedselveiligheid (Voedingscentrum): voor 6 contaminanten, zoals PFAS en acrylamide, en cafeïne.
• Database contaminanten (RIVM).

Overig:

• Nederlands Voedingsstoffenbestand (RIVM): samenstelling voedingsmiddelen.
• Voedselconsumptiepeiling (RIVM): inzicht in hoe er in Nederland gegeten wordt.
• Raadplegen experts: ophalen input en toetsen van de adviezen.

2. Rekenmodel en vertaling naar concrete adviezen

• Rekenmodel (RIVM): de best passende combinatie van hoeveelheden voedingsmiddelen voor een gezond, duurzaam en veilig eetpatroon.
• Vertaling naar concrete adviezen (Voedingscentrum): vertaling naar logische porties en adviezen voor doelgroepen en eetvoorkeuren.

Doorontwikkelde Schijf van Vijf

• Kaders voor dagelijkse eetpatronen voor verschillende eetvoorkeuren
• Met Schijf van Vijf-productgroep criteria en dagelijks aanbevolen hoeveelheden voor verschillende doelgroepen

In april 2026 presenteren we de vernieuwde Schijf van Vijf.

• De Schijf van Vijf blijft herkenbaar met vijf vakken.
  
• Onze hoofdadviezen blijven overeind.
  
• Een aantal aanpassingen in aanbevolen hoeveelheden.
  
• Meer nadruk op plantaardige eiwitbronnen.
  
• Duidelijke randvoorwaarden voor duurzaamheid en voedselveiligheid.
• Nog meer praktische tips om gezonde keuzes makkelijker te maken in de huidige eetomgeving.

De huidige Schijf van Vijf staat nog stevig in de schoenen en blijft bruikbaar. Maar we geven straks adviezen die mensen nog beter kunnen helpen om gezonde stappen te zetten binnen de grenzen van de planeet.

De voedingsnormen voor vitamines en mineralen bij het geven van borstvoeding zijn door de Gezondheidsraad herzien. Voedingsnormen geven aan hoeveel vitamines en mineralen het lichaam nodig heeft om gezond te blijven.

De aanbevolen hoeveelheden voor een aantal vitamines en mineralen zijn veranderd. Zo is bijvoorbeeld de norm voor riboflavine (vitamine B2), folaat, ijzer, vitamine C en selenium hoger geworden. We adviseren om als je borstvoeding geeft meer zuivel te nemen. Het advies is voortaan om dagelijks 3 tot 4 porties van 150 ml zuivel te nemen. Als je gezond en gevarieerd eet volgens de Schijf van Vijf-adviezen bij borstvoeding krijg je voldoende van deze vitamines en mineralen binnen. Kies daarbij ook voor producten waar veel van de genoemde vitamines en mineralen in zitten.

Met criteria stellen we vast of een product in de Schijf van Vijf past. Denk bijvoorbeeld aan een maximale hoeveelheid zout of hoeveel vezels een product minstens hoort te hebben. We houden steeds in de gaten of de criteria voor de Schijf van Vijf helpen om goede keuzes te kunnen maken. Bij het bepalen van de criteria kijken we eerst naar de wetenschap, maar ook naar het aanbod in de winkels. Want goed eten moet ook haalbaar zijn.

Aanpassingen in het kort:

• Ontbijtgranen: van geen zout toegevoegd naar maximaal 0,69 gram zout per 100 gram. En van niet meer dan 16 gram suiker per 100 gram naar geen suiker toegevoegd.
• Vis: van geen zoutcriterium naar niet meer dan 2,5 gram zout per 100 gram.
• Plantaardige eiwitdranken en -desserts: zoutcriterium verhoogd naar maximaal 0,3 gram zout per 100 gram. En nieuw vitamine B2-criterium (ook voor plantaardige kaas).
• Thee: thee met maltodextrine staat nu ook in de Schijf van Vijf.

Gemiddeld halen Nederlanders nu zo'n 43% van de eiwitten uit plantaardige bronnen (denk aan granen, noten en peulvruchten). De rest komt uit dierlijke bronnen (bijvoorbeeld vlees, vis, zuivel en ei). De overheid heeft de Gezondheidsraad gevraagd om onderzoek te doen naar de effecten van zo’n eetpatroon op het milieu en de gezondheid.

Uit het onderzoek blijkt dat opschuiven naar een eetpatroon met 60% plantaardige eiwitten de milieu-impact van onze voedselconsumptie met 25% verlaagt. Het onderzoek laat ook zien dat zo’n verschuiving in het eetpatroon de gezondheid van de meeste Nederlanders goed doet.

Gevolgen voor adviezen Voedingscentrum:

• Vegetariërs hoeven niet meer eiwit te eten dan mensen die vlees eten, dat hebben we aangepast in onze adviezen.
• Vooralsnog zijn de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf niet veranderd. Met de Schijf van Vijf eet je al meer plantaardig en minder dierlijk dan hoe de meeste Nederlanders nu eten. Je komt namelijk uit op een 50/50-verhouding als je niet meer dan 500 gram vlees per week eet, en niet meer zuivel en andere dierlijke producten neemt dan je nodig hebt. Verder opschuiven kan ook met de Schijf van Vijf. Dit advies van de Gezondheidsraad nemen we mee in de vernieuwde Schijf van Vijf.

De Richtlijnen goede voeding vormen ook voor mensen met hart- en vaatziekten door aderverkalking een geschikte basis voor een gezond voedingspatroon. Dat concludeerde de Gezondheidsraad in een nieuw advies. Zo is bijvoorbeeld ook voor hen het advies om harde smeer- en bereidingsvetten te vervangen door zachte varianten of plantaardige oliën en om dagelijks 200 gram fruit te eten.

Volgens de Gezondheidsraad kan het eten van iets meer vis gezondheidswinst opleveren voor mensen met hart- en vaatziekten. Daarom is het advies voor hen om 1 tot 2 porties vis per week te eten, in plaats van de richtlijn voor de algemene bevolking om 1 portie vis per week te eten. Dit advies heeft het Voedingscentrum overgenomen in de adviezen voor mensen met hart- en vaatziekten. 

De Gezondheidsraad heeft nieuwe voedingsnormen voor energie uitgebracht. Hierin staat hoeveel calorieën, oftewel energie, kinderen en volwassenen met een gezond gewicht gemiddeld op een dag nodig hebben. De Gezondheidsraad geeft energienormen voor 4 niveaus van activiteiten. Het Voedingscentrum heeft ervoor gekozen om bij de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf uit te gaan van het laagste niveau. Vergelijk je de gemiddelde energiebehoefte bij dit lage activiteitenniveau met de oude energienormen die wij gebruikten voor onze adviezen, dan zie je kleine veranderingen in de hoeveelheid calorieën.

Voor mannen van 50 tot en met 69 jaar en voor kinderen van 9 tot en met 13 jaar veranderen de dagelijks aanbevolen hoeveelheden. De ondergrens voor brood en voor smeer- en bereidingsvetten wordt voor de beiden groepen iets lager. Voor jongens van 9 tot en met 13 jaar gaat ook de ondergrens voor aardappelen of volkoren graanproducten wat omlaag. Alle pagina’s op onze website zijn aangepast op basis van de nieuwe normen.

Het Voedingscentrum heeft de uitgebrachte voedingsadviezen voor zwangeren van de Gezondheidsraad vertaald naar de praktijk. De informatie is verwerkt in de app ZwangerHap en op de website en tools van het Voedingscentrum. Zo krijgen vrouwen inzicht in wat ze wel en beter niet kunnen eten tijdens de zwangerschap.

Door gezond en gevarieerd te eten en drinken volgens de Schijf van Vijf krijgen zwangere vrouwen het grootste deel van de benodigde voedingsstoffen binnen en is de kans op het binnenkrijgen van te veel schadelijke stoffen kleiner. Daarnaast krijgen zwangeren onder andere het advies om te letten op het binnenkrijgen van voldoende calcium, jodium en ijzer, twee keer per week vis te eten en om een foliumzuur en vitamine D supplement te slikken. Veilig omgaan met eten en drinken is ook een belangrijk punt van aandacht. Evenals het mijden of beperken van bepaalde producten.

De Gezondheidsraad heeft de nieuwste aanbevelingen voor vitamines en mineralen gepubliceerd. We hebben al onze tabellen met aanbevelingen en de voedingsstoffenadviezen in Mijn Eetmeter aangepast. Het was niet nodig om de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf aan te passen.

De huidige Schijf van Vijf

Duurzaamheid is meer dan in eerdere jaren verwerkt in deze Schijf van Vijf. Want gezond en duurzaam eten gaan hand in hand.

Voor het eerst komt er een duidelijk advies voor de maximale vleesconsumptie, het visadvies wordt teruggebracht naar één keer vis per week en er komen nieuwe adviezen voor peulvruchten en noten. Zuivel staat in de Schijf van Vijf, maar we geven aan: neem niet meer dan nodig. Dit alles is in lijn met de het overkoepelende advies van de Gezondheidsraad om minder dierlijk en meer plantaardig te eten. Goed voor jezelf en het milieu!

De adviezen richten zich op het voorkomen van chronische ziekten als hart- en vaatziekten, kanker en diabetes type 2. De wetenschap laat heel mooi zien welke voedingsmiddelen daarbij helpen. Zo krijgen noten en peulvruchten een veel grotere rol. Die verkleinen niet alleen de kans op hart- en vaatziekten, maar het zijn ook goede vleesvervangers. Als je eet volgens de Schijf van Vijf krijg je natuurlijk ook alle voedingsstoffen binnen die je nodig hebt.

Met de huidige icoontjes grijpen we weer terug naar de abstractie van de Voedingswijzer. Want het gaat echt om voorbeelden, er is zoveel meer mogelijk. Grappig feitje: koffie ‘mocht’ altijd al, maar krijgt voor het eerst een eigen afbeelding.

Nog steeds is keuzevrijheid belangrijk. De Schijf van Vijf is op 18 miljoen manieren in te vullen, wat je smaak, voorkeuren of achtergrond ook is. En kleine stapjes doen hun intrede. Elke stap richting de Schijf van Vijf levert winst op, het hoeft echt niet meteen perfect.

In 2004 kwam er weer een Schijf van Vijf, na de maaltijdschijf uit 1981 en de voedingswijzer uit 1991

In 2000 gingen het Voorlichtingsbureau voor de Voeding en 3 andere voedingsorganisaties samen in het Voedingscentrum. In dat prille begin kende nog vrijwel niemand het Voedingscentrum, maar opvallend genoeg kende nog bijna iedereen de Schijf van Vijf. Terwijl dat model ondertussen al bijna 20 jaar niet meer werd gebruikt!

Voor effectieve voorlichting is herkenning een belangrijke voorwaarde. Dus het pad lag wijd open voor een vernieuwde Schijf van Vijf. Inhoudelijk veranderde er niet eens zoveel. Wetenschappelijk gezien was daar geen reden toe. De 10 spelregels worden er 5. En wat ook nieuw was: sinds 1997 was er een website. Daar kon het Voedingscentrum mooi alle informatie kwijt.

Duurzaamheid kwam steeds hoger op de agenda. In 2002 was de eerste echte duurzaamheidscampagne van het Voedingscentrum een feit. De campagne draaide om de herkomst van ons voedsel.

Vanaf 2006 wil het Voedingscentrum mensen bewust maken van de impact die keuzes die ze maken hebben op de wereld. Met vragen als ‘Weet jij hoeveel ruimte je schnitzel heeft gehad?’ en ‘Weet jij waar je zalmmoot gezwommen heeft?’. Ook op de website kwam duurzaamheid steeds meer aan bod: van keurmerken tot voedselverspilling.

Voedingswijzer uit 1991

Begin jaren 90 kwam er een ommezwaai in de voedingsvoorlichting. Het idee van goede en foute voeding werd losgelaten. Het ging voortaan om het hele eetpatroon. En iedereen maakt daarin eigen keuzes.

Daar hoorde natuurlijk ook een nieuw voorlichtingsmodel bij: de Voedingswijzer. Producten werden expres zo abstract mogelijk afgebeeld, om te zeggen ‘het is maar een suggestie’. Met blauwe golven in het midden kwam voor het eerst water in beeld.

Hoewel persoonlijke vrijheid voorop stond, waren er ook 10 spelregels van kracht. Gevarieerd eten, matig met vet en zuinig met zout stonden daar natuurlijk bij. Nieuw was aandacht voor vezels, hoeveelheid eetmomenten, hoeveelheid drinken, gewicht, voedselveiligheid en het lezen van het etiket.

Ook leuk om te noemen is dat in 1991 de EetMeter gelanceerd werd. Je kreeg een floppydisk waarmee je thuis op je PC een eetdagboek kon bijhouden en kon zien hoe je je eetpatroon kon verbeteren. Hoe hip voor die tijd! Het paste helemaal in het streven om informatie meer op maat aan te bieden. Tegenwoordig gaat het natuurlijk allemaal via een app.

In 1991 kon je voor het eerst op je PC een eetdagboek bijhouden

De Maaltijdschijf uit 1981

In 1981 werd de Schijf van Vijf vervangen door de Maaltijdschijf. De Schijf van Vijf ging over het dagpatroon, de Maaltijdschijf over -jawel- de maaltijd. Dit zou het toepassen makkelijker moeten maken.

In plaats van 5 vakken bestond de Maaltijdschijf uit 4 vakken. Melk verloor zijn eigen vak en verhuisde naar het vlees- en visvak. De vakken waren ook niet meer allemaal even groot. De vakken voor granen en peulvruchten, en voor groente en fruit waren groter dan de rest. De boodschap bij die 2 vakken was dan ook: ‘eet veel plantaardige producten’.

Het vak met dierlijke producten en het vetvak waren kleiner. Dat laatste vak was ook behoorlijk leeg. De boodschap in tekst erbij luidde: ‘wees matig met vet’. Daarbij werd vooral dierlijk vet bedoeld.

De grootste ingeving voor deze nieuwe adviezen? Voedingswetenschappers waren bezorgd. Want het werd nu echt duidelijk dat ongezonde voeding kan leiden tot hart- en vaatziekten, kanker en diabetes type 2.

De Schijf van Vijf in de jaren 70

Die eerste Schijf van Vijf heeft het heel lang volgehouden. Al kwam er in 1961 wel het zinnetje: ‘Wees matig met suiker en vet’ bij. Want na de tijd van schaarste werd al steeds meer de overvloed van ongezond eten een probleem.

Pas in de jaren 70 kreeg de Schijf van Vijf een nieuw jasje. Hélemaal van die tijd. Inhoudelijk veranderde er niets. Maar er begonnen al wel wat dingen te broeien. Zo was sinds de oorlog de vleesconsumptie toegenomen. In deze jaren ontstond het bewustzijn dat dit kon leiden tot problemen in de toekomst.

Uit 1971 stamt ook de eerste waarschuwing dat het voedingspatroon van de ‘zittende mens’ toch echt zal moeten versoberen. Producten als halfvolle melk en halvarine zien voor het eerst het licht in de jaren 70. In 1972 dient de eerste echte dieethype zich aan: het Atkins-dieet.

De eerste Schijf van Vijf

Niet lang na de oorlog was de keuze aan verschillende producten nog erg beperkt. Dat zie je terug op deze Schijf van Vijf. Levertraan werd in die tijd aangeraden voor de jeugd en aanstaande moeders. Aardappelen stonden nog in het vak met groente en fruit.

In de eerste versie van de Schijf van Vijf uit 1953 lezen we ‘iedere dag vlees of vis of ei of peulvruchten’. Mensen kregen het advies hiermee te variëren. Niet alleen voor de gezondheid, maar ook omdat vlees dan nog duur is. Vlees is een luxeproduct. Iets voor speciale gelegenheden.

Ook tegenwoordig raden we nog altijd aan hiermee te variëren. Maar nu eten we juist veel vlees en adviseren we vlees met mate. Naast gezondheid ook zeker vanwege duurzaamheid.

De eerste Schijf van Vijf was een idee van Cees den Hartog. Dat was de directeur van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding, de voorloper van het Voedingscentrum. Zijn enthousiasme over ‘the wheel of good eating’ uit de Verenigde Staten was groot. In 1953 ontstond daaruit de Schijf van Vijf.

Cees den Hartog, bedenker Schijf van Vijf

Het Voorlichtingsbureau voor de Voeding bestaat sinds de Tweede Wereldoorlog. Het was toen broodnodig om mensen in tijden van schaarste advies te geven hoe ze toch zoveel mogelijk voedingsstoffen binnen konden krijgen. Na de oorlog kwam er steeds meer ruimte voor bredere voedingsvoorlichting.

Den Hartog reisde in 1951 naar de Verenigde Staten. Het viel hem op dat de voorlichtingsmodellen daar veel beeldender waren. En ze gingen over voedingsmiddelen, in plaats van over voedingsstoffen als eiwitten en koolhydraten. ‘The wheel of good eating’ werd zijn grote voorbeeld. Dit model bracht met afbeeldingen in kaart wat je allemaal kon eten, verdeeld over 7 groepen.

The wheel of good eating uit de Verenigde Staten

Terug in Nederland ontwikkelde Den Hartog samen met andere medewerkers van Voorlichtingsbureau voor de Voeding een afbeelding met 5 vakken voor verschillende voedingsgroepen. In 1953 verscheen het plaatje voor het eerst in een brochure. Later kreeg het de naam ‘Schijf van Vijf’.