Voedingscentrum.nl maakt gebruik van cookies. Waarom? Lees onze uitleg.
Encyclopedie

De Voedingscentrum Encyclopedie is de kennisbank van het Voedingscentrum. Je vindt er inhoudelijke informatie over allerlei onderwerpen.

Je kunt op 2 manieren zoeken naar onderwerpen in de encyclopedie: via het zoekveld en via het alfabet.

Nieuw
Populair
Ga naar
 

Cholesterol

Cholesterol is een vetachtige stof die je lichaam nodig heeft als bouwstof. Je lever maakt het grootste deel van het cholesterol zelf aan.

In 2 gevallen kan het cholesterol in je bloed het risico op hart- en vaatziekten vergroten: als het cholesterolgehalte te hoog is en als de verhouding tussen de soorten LDL-cholesterol en HDL-cholesterol scheef is.

Vooral een scheve verhouding geeft een hoger risico. De verhouding tussen LDL- en HDL-cholesterol kun je verbeteren door matig te zijn met verzadigd vet en verzadigd vet te vervangen door onverzadigd vet. Dat kan door magere producten te kiezen, en harde vetten te vervangen door halvarine, zachte margarine en vloeibaar bak- en braadvet of olie.

Verder heeft het cholesterol in voedingsmiddelen, zoals in eieren, orgaanvlees, paling en garnalen, een klein effect op het cholesterolgehalte in het bloed.

Omschrijving

Cholesterol is een vetachtige stof die het menselijk lichaam nodig heeft als bouwsteen voor lichaamscellen, hormonen en gal. Het meeste cholesterol wordt aangemaakt in de lever. Een klein gedeelte komt in het lichaam via voeding. 

LDL- en HDL-cholesterol

Het bloed vervoert cholesterol door het aan bepaalde eiwitten te binden. Deze eiwitten heten lipoproteïnen. Er zijn verschillende soorten lipoproteïnen: Hoge Dichtheid Lipoproteïne, bekend als het 'HDL' en Lage Dichtheid Lipoproteïne, bekend als het 'LDL'. De verbinding van een LDL en cholesterol noemen we het LDL-cholesterol.

  • LDL vervoert cholesterol via het bloed naar de rest van het lichaam, waar het bijvoorbeeld nodig is voor het herstellen van beschadigingen in weefsels. Maar deze verbindingen kunnen zich ook vastzetten in de binnenwand van bloedvaten. Maar bij een teveel aan LDL-cholesterol, kan dit blijven plakken in de binnenwand van bloedvaten. Dit gebeurt meestal op plekken waar de wand van de bloedvaten beschadigd is. Beschadigingen in de bloedvatwand kunnen het gevolg zijn van roken, een verhoogde bloeddruk of ouderdom. In het bloedvat ontstaat hierdoor langzaam een 'plak'. De bloedvaten slibben daardoor langzaam dicht, waardoor het bloed er steeds minder goed doorheen kan stromen. Dit proces staat bekend als slagaderverkalking (arteriosclerose). Ook kan er een stukje van de opgebouwde plak losgaan en opstopping veroorzaken in een smal deel van het bloedvat. Dat kan leiden tot een hartinfarct. 
    Op deze manier draagt een te hoog LDL bij aan het ontstaan van hart- en vaatziekten. 
  • HDL neemt cholesterol uit het bloed weg en voert het af naar de lever, waar het wordt afgebroken. Vervolgens verlaten deze afbraakproducten het lichaam via gal en de ontlasting. Door het afvoeren van cholesterol beschermt HDL het lichaam tegen hart- en vaatziekten. De verbinding van HDL en cholesterol noemen we HDL-cholesterol. 
Een ezelsbruggetje om te onthouden welk cholesterol beschermt tegen hart- en vaatziekten is: LDL-cholesterol is een Loser en HDL-cholesterol is een Hero.

Gezondheidseffecten

Er bestaan 2 relevante cholesterolwaarden: het totaalcholesterolgehalte en de cholesterolratio. Voor beide geldt: hoe hoger de waarde, hoe hoger het risico op (sterfte aan) een hartziekte. De cholesterolratio is de beste voorspeller voor het krijgen van hart- en vaatziekten. Hieronder vertellen we meer over totaalcholesterol, de cholesterolratio, de oorzaken van een te hoog cholesterol en welke producten het LDL-cholesterol verhogen en verlagen. 

Totaalcholesterol

Een bloedonderzoek geeft aan hoe hoog het cholesterolgehalte is in millimol per liter bloed (mmol/l). Het cholesterolgehalte in het bloed kan nogal schommelen. Daarom is het raadzaam het cholesterolgehalte meerdere keren te onderzoeken. Bij een verhoogd cholesterolgehalte moet er namelijk sprake zijn van een constante verhoging. 

Een overzicht van mogelijke uitslagen van het bloedonderzoek:

 Totaal cholesterolgehalte in mmol/l  Conclusie
 lager dan 5,0  normaal
 tussen 5,0 en 6,4  licht verhoogd
 tussen 6,5 en 7,9  verhoogd
 hoger dan 8,0  sterk verhoogd

Cholesterolratio en hart en vaatziekten

De verhouding tussen LDL en HDL noemen we de cholesterolratio. Een ‘scheve’ verhouding met te veel LDL vormt een belangrijk risico voor hart- en vaatziekten.

De cholesterolratio wordt berekend door het totaal cholesterolgehalte (LDL + HDL) te delen door het HDL. De ratio hoort kleiner dan 5 te zijn.

Belangrijke grenswaarden hierbij zijn:

  • LDL-cholesterol: minder dan 2,5 mmol/l = optimaal, meer dan 3,5 mmol/l = te hoog
  • HDL-cholesterol: minder dan 0,9 mmol/l = te laag
  • ratio totaal-/HDL-cholesterol: minder dan 5 = goed
  • Triglyceriden (een andere vetachtige stof in het bloed die samen met LDL- en HDL-cholesterol in het bloed vervoert): meer dan 2,1 mmol/l = te hoog

Oorzaken van een te hoog cholesterolgehalte

De lever zorgt gewoonlijk voor een evenwicht tussen de hoeveelheid cholesterol die de lever maakt en het gehalte cholesterol in het bloed. De hoeveelheid cholesterol die de lever maakt, wordt beïnvloed door de leefstijl. Roken, weinig lichaamsbeweging en een eetpatroon met veel verzadigd vet kunnen het evenwicht verstoren. Daardoor kan een ongewenste verschuiving plaatsvinden naar meer LDL. Onverzadigd vet in de voeding zorgt juist voor minder LDL-cholesterol.
Naast voedingsgerelateerde oorzaken spelen ook erfelijke factoren een rol. In Nederland heeft bijvoorbeeld 1 op de 300 personen aanleg voor een sterk verhoogd LDL-cholesterolgehalte in het bloed. Andere oorzaken van een hoog cholesterolgehalte zijn overgewicht, diabetes type 2 en een traag werkende schildklier.

Daling en stijging LDL-cholesterol

Product  LDL-cholesterol
Ongefilterde koffie (kookkoffie en koffie uit een cafetière)  Stijging  
DHA  Stijging*  
Eieren  Stijging  
Transvetzuren: vervanging van koolhydraten, enkelvoudig onverzadigde vetzuren of meervoudig onverzadigde vetzuren door transvetzuren  Stijging  
Vervanging niet soja-eiwit door soja eiwit  Daling 
Haverproducten  Daling  
Vervanging mono- en disachariden (suiker)
door polysachariden (zetmeel)  
Daling 
Vezels uit volkorengranen (betaglucaan)  Daling 
Vezels uit fruit (pectine)  Daling 
Noten  Daling 
Peulvruchten  Daling 
Soja  Daling 
Vervanging roomboter door margarine  Daling 
Vervanging verzadigde vetzuren door enkelvoudig onverzadigde vetzuren of door meervoudig onverzadigde vetzuren  Daling 

*visvetzuren EPA en DHA en het eten van vis verlaagt het risico op hartziekten 

Plantensterolen en -stanolen

Plantensterolen en plantenstanolen (fytosterolen) zijn bioactieve stoffen. Lage gehaltes van fytosterolen komen voor in plantaardige olie en graanproducten. Ook komen ze voor in functionele voeding, bijvoorbeeld toegevoegd aan (verrijkte) margarine.

Plantensterolen en plantenstanolen remmen de opname van cholesterol in de darm en verhogen de hoeveelheid cholesterol die met de ontlasting wordt uitgescheiden. Op deze manier verlagen ze het cholesterolgehalte in het bloed. Gemiddeld met 10% bij een gebruik van ongeveer 2 gram per dag. Daarom worden plantensterolen soms toegevoegd aan producten voor mensen met een verhoogd cholesterolgehalte.

De Europese Unie houdt een maximum aan van 3 gram plantensterolen of plantenstanolen per dag, als veilige inname.

Knoflook

Soms wordt gezegd dat knoflook een positief effect heeft op het cholesterolgehalte. Maar hier is niet genoeg bewijs voor.

Voedingsadvies

Advies om een verhoogd cholesterolgehalte te voorkomen

Een gezond voedingspatroon volgens de Schijf van Vijf, een gezond gewicht en een gezonde leefstijl met voldoende beweging, niet te veel stress en niet roken, verminderen het risico op een verhoogd cholesterolgehalte.

Advies bij hoog cholesterol

Wat kan ik eten om mijn cholesterol te verlagen?

Wil jij je cholesterol verlagen om zo je kans op hart- en vaatziekten te verkleinen? Meestal is gezond eten en een gezonde leefstijl onderdeel van je behandelplan, naast medicatie. Je arts is leidend in je behandeling en bepaalt of je cholesterolverlagende medicijnen of aanvullende voedingsadviezen nodig hebt. Je arts kan je doorverwijzen naar een diëtist.

Gebruik ook alleen op advies van de arts producten met plantensterolen of –stanolen, zoals speciale margarines en yoghurtdrinks.

De Schijf van Vijf als basis

Als je eet volgens de Schijf van Vijf zorg je goed voor jezelf, ook als je een verhoogd cholesterolgehalte hebt. In de Schijf van Vijf staan voedingsmiddelen die bijdragen aan het verlagen van het LDL-cholesterol, zoals volkorenproducten, noten en peulvruchten. Een teveel aan LDL-cholesterol blijft in je bloed plakken aan de binnenkant van je bloedvaten.

bonen en noten


In de Schijf van Vijf staan verder producten met niet te veel verzadigd vet. Minder verzadigd vet eten is goed voor je cholesterol.

Neem niet te veel en niet te vaak producten buiten de Schijf van Vijf. Denk daarbij aan snacks of vette vleesproducten waarin veel verzadigd vet zit.

Bekijk wat in de Schijf van Vijf staat

Gezond gewicht

Als je te zwaar bent, dan helpt afvallen om je cholesterol te verlagen. Vooral als je een grote buikomvang hebt. Met onze BMI-meter bereken je of je een gezond gewicht hebt. Of bekijk gelijk onze pagina’s over afvallen. Als je overgewicht hebt, dan kan 5 tot 15% afvallen al een verbetering opleveren van het cholesterolgehalte in je bloed.

Speciale aandachtspunten bij verhoogd cholesterol

1. Verzadigd vet vervangen door onverzadigd vet

Verzadigd vet verhoogt het LDL-cholesterol. Verzadigd vet zit in bijvoorbeeld in roomboter en harde margarines. Onverzadigd vet zit in oliën, margarine en halvarine in een kuipje. Welke vetten zijn ongezond?

2. Neem magere zuivelproducten

In kaas, melk en andere melkproducten zit verzadigd vet. Toch zijn het producten die goed zijn voor je gezondheid. Kies daarom voor producten met minder vet, zoals 20+ en 30+ kazen, mozzarella, hüttenkäse en zuivelspread en voor halfvolle en magere melk(producten).

3. Matig met vlees, variëren met vis, peulvruchten, ei en noten

Voor een goed cholesterolgehalte, raden we aan om je elke week in elk geval te houden aan:

  • 1x per week peulvruchten, zoals bruine bonen, linzen en kikkererwten
  • 1x per week vette vis, zoals zalm, haring en makreel
  • Elke dag een handje ongezouten noten
  • Maximaal 300 gram rood vlees (vlees van rund en varken)
  • 2 tot 3 eieren (3 tot 4 voor vegetariërs)

4. Zo min mogelijk ongefilterde koffie

Ongefilterde koffie verhoogt het LDL-cholesterol vanwege het stofje cafestol. Kookkoffie (waar je water direct bij het koffiepoeder giet) en koffie uit de cafetière kun je daarom beter niet drinken. Gewone koffie kan wel. Bekijk de koffieadviezen.

5. Genoeg bewegen

Elke week minimaal 2,5 uur bewegen vermindert het risico op hart- en vaatziekten, terwijl veel stil zitten het risico juist verhoogt. Stevig wandelen, fietsen, stofzuigen, tuinieren: het telt allemaal mee.

6. Niet roken

Niet roken en stoppen met roken vermindert het risico op hart- en vaatziekten.

Voedingsadvies in beeld

Als je een te hoog cholesterolgehalte hebt, dan volg je dezelfde algemene voedingsadviezen als iemand met een hart- en vaatziekte. Bekijk de video met adviezen:

Ervaringsverhaal

Mijn cholesterolwaardes zijn verbeterd

Annette
Haar verhaal

Tip

Heb je een verhoogd cholesterol?

Zorg dan voor een gezonde leefstijl. De brochure 'Voedingsadviezen bij een verhoogd cholesterolgehalte' geeft praktische adviezen om je cholesterolgehalte te verlagen.

Bekijk