Melk en melkproducten

Het verschil tussen magere, halfvolle en volle melk(producten) is het vetpercentage. Magere melk en melkproducten bevatten het minst vet, volle melk en melkproducten het meest.

Het vetgehalte van een aantal melkproducten is wettelijk bepaald:

• Volle melk: 3,5%
• Halfvolle melk: 1,5 tot 1,8%
• Magere melk: minder dan 0,5%
• Karnemelk: minder dan 1%

Per beker volle melk is dat 8 gram vet, waarvan 5 gram verzadigd vet. Voor een beker halfvolle melk is dit 4 gram vet, waarvan ongeveer 2,4 gram verzadigd is.

De tabel geeft een aantal andere voorbeelden. Kijk voor het daadwerkelijke vetgehalte in een product op de verpakking.

Product	Vetpercentage
Volle kwark	35-50
Halfvolle kwark	10-35
Magere kwark	Minder dan 10
Vla en pap*	Meer dan 2,6
Yoghurt*	Meer dan 2,95
Chocolademelk*	Meer dan 2,5
Room	Meer dan 10
Slagroom	Meer dan 30

* Bij deze melkproducten moet het vetgehalte van de halfvolle variant tussen de 1,5 en 1,8% liggen. Voor magere varianten moet het vetgehalte lager zijn dan 0,5%.

In melk komen bacteriën voor. Deze worden gedood door pasteurisatie of sterilisatie.

• Gepasteuriseerde melk en melkproducten zijn kort verhit, rond de 72°C. Hierbij worden niet alle bacteriën gedood. Daarom blijven gepasteuriseerde producten niet heel lang goed en moeten ze in de koelkast bewaard worden.
• Gesteriliseerde melk en melkproducten zijn sterk verhit boven de 100°C. Hierbij worden alle bacteriën gedood. Daarom is gesteriliseerde melk lang houdbaar en staat het buiten het koelvak in de winkel. Het sterke verhitten voor langere tijd zorgt er wel voor dat de melk een afwijkende smaak krijgt. Tegenwoordig is gesteriliseerde melk meestal kort verhit op ultrahoge temperatuur (UHT). De smaak verschilt hierdoor minder met gepasteuriseerde melk.
• Rauwe melk is niet gepasteuriseerd of gesteriliseerd. Jonge kinderen, zwangeren, ouderen en mensen met een verminderde weerstand kunnen (producten van) rauwe melk beter vermijden of ze eerst door en door verhitten. Lees meer over rauwe melk.

Kaas en yoghurt zijn bekende melkproducten. Lees hier meer over op de pagina over kaas of de pagina over yoghurt.

Andere voorbeelden van melkproducten op een rij:

• Karnemelk: gemaakt van melk waaraan melkuurbacteriën zijn toegevoegd.
• Chocolademelk: gemaakt van volle, halfvolle of magere koemelk vermengd met cacaobestanddelen, suiker, verdikkingsmiddelen en geur- en smaakstoffen. Soms is er melkpoeder gebruikt in plaats van verse melk. Chocolademelk is altijd gesteriliseerd.
• Gecondenseerde melk: ingedampte melk met veel suiker in blik. Je kunt het ongekoeld bewaren, en is daarom een populaire drank in de tropen. Daar lengen ze het met water aan om er een zoete melkdrank van te maken.
• Ondermelk: melk dat overblijft als je de room eraf haalt.
• Koffiemelk: melk waar water is uitgehaald, waardoor het dikker is en een hoger vetpercentage heeft. Er is volle, halfvolle en magere koffiemelk te koop.
• IJs: bestaat vooral uit magere melk en room, maar kan ook gemaakt worden op basis van onder andere yoghurt of karnemelk.
• Vla: gemaakt van melk met zetmeel, suiker, geurstoffen, kleurstoffen en smaakstoffen. Vla bestaat voor minimaal de helft uit melk.
• Slagroom: er is gepasteuriseerde of gesteriliseerde (UHT) slagroom. Het heeft een vetgehalte van ten minste 30%.
• Kookroom: room met zetmeel, waardoor de room niet schift in warme gerechten.
• Crème fraîche: gemaakt door aan gepasteuriseerde slagroom melkzuurbacteriën toe te voegen. Het is te gebruiken in warme gerechten omdat het niet schift bij verhitting.
• Zure room: gemaakt door gepasteuriseerde koffieroom aan te zuren met melkzuurbacteriën. Zure room is vooral geschikt voor koud gebruik omdat het snel schift.

Producten uit Europa die minstens 50% zuivel bevatten krijgen een speciaal logo. Dit ‘EU-ovaal’ bevat de code van de producent, de aanduiding EG en de afkorting van het land van herkomst. Meestal komt de melk die is gebruikt voor het product ook uit dat land, maar dat hoeft niet zo te zijn. De melk kan er ook alleen verwerkt zijn.

Alle erkende Nederlandse zuivelbedrijven hebben een nummer. Een overzicht hiervan is te vinden op de website van het Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel (COKZ). Als er een probleem is met de melk, kan zo getraceerd worden waar de melk vandaan komt. Bij sommige melkproducten kun je ook zien van welke boerderij de melk komt.

Er zijn ook melkproducten in Europa wettelijk beschermd. Zij mogen zich vernoemen naar een regio, omdat ze ook echt daarvandaan komen. Dit zijn producten met een Beschermde Oorsprongsbenaming (BOB). Een voorbeeld hiervan is Noord-Hollandse Gouda kaas.

Er zijn geen duidelijke voordelen van geitenmelk boven koemelk. De samenstelling van volle geitenmelk lijkt veel op die van volle koemelk. In geitenmelk zit minder jodium dan in koemelk. Het is niet bewezen dat geitenmelk beter verteerbaar is.

Halfvolle geitenmelk en geitenkarnemelk staan in de Schijf van Vijf, net als koemelk-varianten. Volle geitenmelk staat niet in de Schijf van Vijf, omdat het te veel verzadigd vet bevat.

In rauwe melk of kaas gemaakt van rauwe melk kunnen bacteriën zitten. Jonge kinderen, zwangeren, ouderen en mensen met een verminderde weerstand kunnen (producten van) rauwe melk beter vermijden of ze eerst door en door verhitten. Lees meer over de gezondheid van rauwe melk.

Calcium is van belang voor de botontwikkeling en daarmee voor het voorkomen van botontkalking (osteoporose). Lees meer over het voorkomen van botontkalking. Er is onderzoek gedaan naar de relatie tussen botbreuken bij vrouwen en melk drinken. Er is geen bewijs gevonden dat er een relatie is: vrouwen die veel melk drinken lopen dus niet meer of minder risico op botbreuken dan vrouwen die weinig melk drinken.

Voor een kleine groep mensen kan het nemen van melk(producten) klachten veroorzaken. Het gaat hierbij om mensen met koemelkallergie en lactose-intolerantie.

Koemelkallergie is de meest voorkomende voedselallergie bij baby’s. Koemelk en kunstvoeding op basis van koemelk moeten dan vermeden worden. Bij het vermoeden van een allergie voor koemelk is het belangrijk het consultatiebureau of huisarts te raadplegen. Lees meer over koemelkallergie.

Bij een lactose-intolerantie kunnen de melksuikers in melk, ook wel lactose genoemd, niet of niet volledig worden verteerd. Meestal is het niet nodig om melk en melkproducten volledig te mijden. Lees meer over lactose-intolerantie.

Bepaalde supermarkten verkopen 2 soorten melk: ‘gewone’ melk en zogenoemde A2-melk. De 2 soorten verschillen in een bepaald type eiwit, waarvan een A1- en een A2-variant bestaat. In melk van Nederlandse koeien komen beide varianten voor, maar voornamelijk de A2-variant. Over de A2-melk wordt gesuggereerd dat het beter te verteren is of minder darmklachten geeft. Er is alleen geen goede wetenschappelijke onderbouwing die dit bewijst. Ook is er onvoldoende bewijs is dat schadelijke stoffen ontstaan bij vertering van de A1-variant.

Er zijn verschillende veehouderijsystemen met elk voor- en nadelen. Intensieve veehouderij is de meest voorkomende vorm van veehouderij en is gericht op de meest efficiënte productie. Bijvoorbeeld door gebruik van machines, specifieke rassen en krachtvoer. De productie vindt vaak plaats in (mega)stallen en er is geen land nodig op de boerderij om eigen veevoer te produceren.

Het voordeel van deze vorm van veehouderij is dat er met relatief weinig grondstoffen en ruimte veel voedsel geproduceerd kan worden. Dit draagt bij aan de betaalbaarheid van eten en voedselzekerheid. Het houden van veel dieren op een klein oppervlakte heeft ook nadelen. De enorme productie van vlees zorgt voor veel uitstoot van broeikasgassen. Ook leidt het op en rond de boerderij tot milieuschade door stikstofuitstoot, bodem- en waterverontreiniging en verlies aan biodiversiteit.

Bij een extensievere vorm van veehouderij is er meer balans tussen de hoeveelheid dieren en de hoeveelheid voer die de beschikbare grond kan verbouwen. Er worden vaak minder dieren gehouden per hectare. De effecten op milieu en biodiversiteit zijn daardoor lager per hectare. Het nadeel is wel dat de productie minder efficiënt is en er dus meer land, water en voer nodig zijn voor de productie van eenzelfde hoeveelheid melk.

Voor een balans tussen landbouw en natuur in Nederland is er een mogelijke rol voor technologische ontwikkeling, maar lijkt extensivering van de landbouw noodzakelijk. Als je een betere keuze wilt maken voor het milieu, kun je kiezen voor melk(producten) afkomstig vanuit extensievere veehouderijen, bijvoorbeeld melk(producten) met het EU-biologisch keurmerk. Biologische veeteelt is vaak een extensievere vorm van veeteelt. Er zijn minder dieren per hectare en er is meer aandacht voor dierenwelzijn. Biologische teelt is daarnaast beter voor de bodem en biodiversiteit. Lees meer over biologisch.

Een melkkoe produceert veel mest. In mest zit nitraat, fosfaat en vooral ammoniak. Ammoniak wordt omgezet in stikstof. Nederlandse boeren produceren meer mest dan ze zelf gebruiken. Dit leidt tot een mestoverschot. Te veel mest zorgt voor te veel stikstof en fosfaat in bodem, grondwater en oppervlaktewater en vermindert daardoor biodiversiteit en waterkwaliteit.

Het verbouwen van soja voor veevoer draagt bij aan de ontbossing van tropische bossen en regenwoud. Wel is er veel minder soja nodig voor runderen dan voor veevoer voor kippen en varkens.

De productie van zuivel heeft invloed op biodiversiteit. Een belangrijke reden daarvoor zijn grote stukken grasland, die vaak sterk geoptimaliseerd zijn voor een zo hoog mogelijke melkproductie, maar waardoor weinig flora en fauna te vinden is. Ook wordt de biodiversiteit beïnvloed door het gebruik van bestrijdingsmiddelen op grasland en bij de teelt van voedergewassen, het gebruik van antibiotica, het vaak maaien van het grasland, en de ontbossing om soja te telen voor veevoer.

Transport en slacht

Een melkkoe moet elk jaar een kalf krijgen om melk te blijven produceren. Na een aantal kalveren te hebben gekregen, gaat een melkkoe naar de slacht. Vaak leven ze tot 6-7 jaar. Er zijn regels voor dierenwelzijn tijdens transport, maar dit kan nog steeds stress opleveren voor de dieren. Voor lange tijd zitten dieren dicht bij elkaar met weinig of geen water en voer.

Het is wettelijk verplicht dat dieren voor de slacht buiten bewustzijn worden gebracht (met uitzondering voor ritueel slachten). Dieren worden buiten bewustzijn gebracht door bedwelming met een schietmasker, elektrisch of met een gasmengsel. Het bedwelmen kan stressvol zijn en gaat niet in alle gevallen goed. Na bedwelming wordt de halsslagader doorgesneden en bloeden de dieren dood. Hierna wordt het vlees verder verwerkt voor consumptie.

Ruimte en natuurlijk gedrag

Het melkveehouderijsysteem heeft invloed op het welzijn van melkkoeien. Zo is het welzijn van koeien die buiten in een weiland kunnen lopen (weidegang koeien), beter dan van koeien die op stal blijven. Er komen minder ontstekingen aan uiers en hoeven voor en de koeien kunnen zich natuurlijk bewegen, kuddegedrag vertonen, spelen, onbeperkt grazen en liggen in verschillende houdingen. Houderijsystemen met het Beter Leven keurmerk hebben minimaal 5 maanden weidegang.

Ongeveer 1/3 van de koeien in Nederland staat het hele jaar op stal. Meestal zijn dit ligboxstallen, waarbij de betonnen vloeren kunnen zorgen voor klauw- en pootproblemen. Biologisch melkvee leeft vaak in potstallen. Hier kunnen koeien kunnen vrij rondlopen, comfortabel liggen en leven in groepsverband, zoals ze dat van nature ook doen.

Koeien worden vaak onthoornd om te voorkomen dat ze elkaar kunnen verwonden. Dit mag niet zonder verdoving worden gedaan. Er is discussie over de invloed op het natuurlijke gedrag van koeien wanneer ze onthoornd worden.

Kalveren

Op sommige boerderijen blijven kalfjes 2-6 maanden bij hun moeder, maar meestal worden kalfjes direct na de geboorte van de moeder gescheiden. Vanaf 14 dagen mogen de kalfjes op transport. De kalfjes hebben dan nog geen goed immuunsysteem en zijn vatbaar voor infecties. Dit kan leiden tot longontstekingen en diarree en relatief veel antibioticagebruik. De kalveren gaan naar de slachterij als ze 6 tot 8 maanden oud zijn.

• Dierenbescherming. Melkveehouderij.
• Gezondheidsraad. Milieu-impact van voedsel: eiwitbronnen en voedingspatronen. Achtergronddocument bij: Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025 (Nr. 2025/19A11). 2025.
• Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025 (Nr. 2025/19). 2025.
• Gezondheidsraad. Zuivelproducten en chronische ziekten. Achtergronddocument bij: Richtlijnengoede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen (Nr. 2025/19A3). 2025.
• Milieu Centraal. Keurmerkwijzer zuivel.
• RIVM. Milieubelasting van voedingsmiddelen (database).
• RIVM. Nederlands Voedingstoffenbestand (NEVO) 2025/9.0. 2025, RIVM: Bilthoven.
• Sanderman-Nawijn E, Brants, H.A.M., Dinissen, C.S., Ocké, M.C., Van Rossum, C.T.M. Energy and nutrient intake in the Netherlands.Results of the Dutch National Food Consumption Survey 2019-2021 (RIVM-rapport 2024-0071). 2024.