Koffie

In koffie zit van nature cafeïne. Hoeveel cafeïne je met koffie binnenkrijgt, ligt aan verschillende factoren. Bijvoorbeeld de koffieboonsoort: in koffie van Robustabonen zit 2 tot 3 keer meer cafeïne dan in koffie van Arabicabonen. Ook de zetmethode, hoeveel gemalen koffie wordt gebruikt oftewel hoe ‘sterk’ de koffie wordt gezet, en de grootte van de kop die je drinkt hebben invloed. In een kopje koffie (1 kopje is 125 milliliter), gezet met een papieren filter in een gemiddeld koffiezetapparaat, zit ongeveer 60 milligram cafeïne.   

Cafeïnevrije koffie, ook wel decaf genoemd, is niet helemaal cafeïnevrij. Het bevat nog ongeveer 3 milligram cafeïne per kopje (1 kopje is 125 milliliter). Dat is ongeveer net zo veel als in een stukje melkchocolade. Het cafeïnevrij maken van koffie kan door gebruik van water, stoom, organische oplosmiddelen, of door het blokkeren van genen in de koffieplant zodat geen cafeïne aangemaakt wordt door de plant.  

De Gezondheidsraad gaf in 2015 aan dat het drinken van koffie samenhangt met een lager risico op hartziekten en een lager risico op een beroerte. Daarnaast gaf de Gezondheidsraad aan dat er sterk bewijs is dat het drinken van koffie in vergelijking tot geen koffie drinken, samenhangt met een lager risico op diabetes type 2. Dit laatste verband is vergelijkbaar voor koffie met cafeïne en decaf. Uitleg over risico. 

In 2015 was de conclusie van de Gezondheidsraad dat voor een relatie tussen koffie en borstkanker, darmkanker of longkanker geen duidelijk bewijs is. Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds geeft aan dat er in het algemeen geen bewijs is dat koffie de kans op kanker vergroot. Het American Institute for Cancer Research/World Cancer Research Fund (AICR/WCRF) concludeerde in 2018 dat het drinken van koffie het risico op lever- en baarmoederkanker juist verlaagt. Een specifieke hoeveelheid koffie kan hierbij niet worden aangegeven. 

In koffie zitten de vetachtige stoffen cafestol en kahweol die het LDL-cholesterol verhogen. Een teveel aan LDL-cholesterol in je bloed blijft plakken aan de binnenkant van je bloedvaten. Dat vergroot de kans op bijvoorbeeld een hartaanval of beroerte. De manier waarop koffie gezet wordt, heeft invloed op hoeveel cafestol en kahweol in de koffie zit. Hoe beter de koffie gefilterd is, hoe minder er van deze stoffen in zit. De hoeveelheid cafestol en kahweol in koffie met cafeïne en koffie zonder cafeïne (decaf) is vergelijkbaar.   

De meeste soorten koffie staan in de Schijf van Vijf. Hoe beter de koffie gefilterd is, hoe minder cholesterol-verhogende stoffen zoals cafestol, en hoe gezonder. Hieronder lees je in welke soorten koffie de laagste hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen zit, in welke soorten hogere hoeveelheden. Bekijk ook onze video Welke manier van koffiezetten is gezond? - YouTube 

De minste cholesterol-verhogende stoffen zitten in koffie gezet met een papieren filter, koffie van koffiepads, oploskoffie, en koffie gezet met een percolator. De filter van een koffiepad is dunner dan een papieren filter bij filterkoffie, maar even goed in het filteren van cholesterol-verhogende stoffen. Om oploskoffie te maken, wordt ook eerst koffie gemaakt met een papieren filter, maar dan natuurlijk op hele grote schaal. Daarna wordt de koffie zo gedroogd dat oploskoffie overblijft. Door er zelf weer water aan toe te voegen, maak je er weer koffie van.

Bij een percolator wordt water onderin verwarmd waardoor het door een buisje opstijgt. Vervolgens sijpelt het water van bovenaf door een filter met grofgemalen koffiebonen. De koffie wordt onderin opgevangen. Hoe vaker het water rondgaat, hoe sterker de koffie wordt. De hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen in deze soort koffie is laag. Dit komt waarschijnlijk doordat het water een aantal keer door de gemalen koffie gaat. Daarbij werkt de gemalen koffie zelf als filter waardoor de cholesterol-verhogende stoffen worden vastgehouden en niet in de koffie terecht komen die je drinkt.

In koffie gemaakt met cups, espresso en in koffie gemaakt met een mokkapot (ook wel moka of Italiaanse koffiepot genoemd) zitten gemiddeld meer cholesterol-verhogende stoffen dan in koffie gemaakt met een papieren filter.

Bij het maken van koffie met cups wordt met druk water door de cups met gemalen koffiebonen geperst. De hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen wordt ingedeeld als matig. Om espresso te maken, wordt ook met druk water door een filter met gemalen koffiebonen geperst. Er zijn veel verschillende typen apparaten en soorten filters, die invloed hebben op hoeveel cholesterol-verhogende stoffen in de koffie achterblijven. Met het ene apparaat zullen meer cholesterol-verhogende stoffen uit de gemalen koffiebonen vrijkomen dan met een ander apparaat, door bijvoorbeeld verschillen in druk waarmee het water door de gemalen koffiebonen gaat of de tijdsduur dat het water in contact is met de gemalen koffiebonen. Aan de andere kant zal de filter in het ene apparaat weer beter de cholesterol-verhogende stoffen kunnen wegfilteren dan in een ander apparaat. Vanwege deze verschillen, en omdat espresso op zichzelf een kleine hoeveelheid koffie is, wordt de hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen in espresso ingedeeld als ‘matig’.

Bij een Italiaanse koffiepot, mokkapot of moka wordt water onderin verwarmd, waarna het dankzij de druk door een metalen filter met gemalen koffiebonen geperst wordt. De koffie wordt bovenin opgevangen. De Italiaanse koffiepot, mokkapot of moka wordt ook wel percolator genoemd. De termen worden door elkaar gebruikt, maar een percolator heeft een iets andere werking (zie hierboven). Voor koffie gezet met een mokkapot wordt de hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen ingedeeld als ‘matig’. De hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen is gemiddeld wat hoger in vergelijking met bijvoorbeeld filterkoffie en koffie uit een percolator. Waarschijnlijk komt dat door de combinatie van water dat met druk door de gemalen koffiebonen en een metalen filter geperst wordt, waardoor wat meer cholesterol-verhogende stoffen in de koffie komen.

De inschatting is dat het drinken van 2 à 3 kopjes koffie met een matige hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen per dag, geen grote invloed heeft op het cholesterolgehalte in het bloed.

In koffie van een cafetière (ook wel doordrukkoffie of French press genoemd), en in Scandinavische kookkoffie, Griekse en Turkse koffie zit de hoogste hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen. Koffie van een cafetière en kookkoffie staan dan ook niet in de Schijf van Vijf.

Bij het maken van koffie met een cafetière wordt heet water over gemalen koffiebonen geschonken. Daarna wordt de metalen filter naar beneden geduwd waardoor je aan de bovenkant de koffie overhoudt. Doordat er lang contact is tussen het water en de gemalen koffie, komen veel cholesterol-verhogende stoffen vrij. Hierdoor is de hoeveelheid in deze soort koffie hoog in vergelijking met andere manieren van koffie zetten.

Bij het maken van Scandinavische kookkoffie, Griekse en Turkse koffie wordt water met gemalen koffiebonen gekookt in een pannetje. Door de hoge temperatuur van het water, en de lange tijd dat het water in contact is met de gemalen koffie, komen er veel cholesterol-verhogende stoffen vrij. Doordat deze daarna ook niet wordt weggevangen met een filter, is het gehalte aan cholesterol-verhogende stoffen in deze soorten koffie hoog.

In koffie uit een automaat met papieren filter, vloeibaar koffieconcentraat of gevriesdroogd poeder is de hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen het laagste. Heeft de automaat een metalen of nylon filter? Dan wordt de hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen ingedeeld als matig.

Nee, in het algemeen zorgt het drinken van een paar kopjes koffie per dag niet voor een tekort aan vitamines of mineralen. Mogelijk verminderen de polyfenolen in koffie wel de opname van de spoorelementen ijzer, zink, mangaan en chroom. Ook zorgt de cafeïne in koffie voor wat meer verlies van calcium via de urine. Deze effecten zijn niet zo groot dat het zorgt voor een tekort. Als je gevarieerd eet en drinkt, krijg je namelijk zowel stoffen binnen die de opname van vitamines en mineralen verbeteren, als stoffen die de opname kunnen verminderen.

Door het drinken van koffie krijg je ook wat vitamines en mineralen binnen, zoals vitamine B en magnesium.  Maar dit zijn maar heel kleine hoeveelheden in vergelijking met ander eten en drinken. Volkoren graanproducten, zuivel, vlees, groente en fruit zijn belangrijkere bronnen voor vitamines en mineralen. 

De cafeïne in koffie kan positieve en negatieve effecten hebben. In kleine hoeveelheden kan het je alertheid en concentratie verhogen en je sportprestaties verbeteren. Maar te veel cafeïne kan zorgen voor rusteloosheid, hoofdpijn en slaapproblemen. Kijk hier voor meer informatie over cafeïne.

Nee, je lichaam verliest niet meer vocht als je koffie drinkt. Door het drinken van koffie krijgt je lichaam water binnen, net als bij andere dranken. Wel stimuleert de cafeïne in de koffie de nieren waardoor het kan zijn dat je eerder moet plassen. Maar je droogt dus niet uit door het drinken van koffie.

Effecten of klachten door het drinken van koffie op een lege maag kunnen tussen mensen verschillen. Zo is de ene persoon gevoeliger voor de effecten van de cafeïne in de koffie dan de ander. Daardoor kunnen ook bij de ene persoon klachten ontstaan, terwijl een ander helemaal geen klachten ervaart. Heb je last van je maag? Kijk dan op thuisarts.nl voor informatie: Ik heb last van mijn maag | Thuisarts  

Het drinken van koffie zorgt niet dat de alcohol in het bloed sneller wordt afgebroken. Het drinken van koffie kan wel het tekort aan vocht in het lichaam, dat is ontstaan door de alcohol, aanvullen. De stof cafeïne in koffie stimuleert het zenuwstelsel waardoor het invloed heeft op wat je doet, voelt en denkt, en het alertheid en concentratie kan verhogen. Maar wat en hoe groot de effecten zijn, verschilt per persoon.

Koffie is niet verslavend. Als je regelmatig cafeïne neemt, bijvoorbeeld een paar kopjes koffie per dag, en je stopt daar van de ene op de andere dag helemaal mee, dan kun je hier wel last van krijgen. Denk aan hoofdpijn, slaperigheid en vermoeidheid, minder energie en minder actief zijn, minder alertheid, depressieve stemming, prikkelbaarheid, concentratieproblemen en je niet helder van geest voelen. Maar het nemen van producten met cafeïne zoals koffie, wordt door bijvoorbeeld Jellinek niet gezien als problematisch middelengebruik. 

In koffievervangers zit vaak geen, of heel weinig, cafeïne. Ze worden gemaakt van bijvoorbeeld geroosterde cichoreiwortel, dadelbonen, lupinebonen, kikkererwten, granen, cacao of combinaties daarvan. Er is ook koffie met gedroogde paddenstoelen te koop, zogenaamde ‘mushroomcoffee’.  

Bij sommige koffievervangers worden beweringen gedaan over de effecten van bepaalde ingrediënten op je gezondheid. Bijvoorbeeld dat ze goed zouden zijn voor je immuunsysteem of werken tegen stress. Maar gezondheidsclaims mogen alleen gebruikt worden als ze goed onderbouwd zijn, en op de Europese lijst van goedgekeurde gezondheidsclaims staan. Lees hier meer over gezondheidsclaims.  

Koffie heeft een lage belasting op het milieu. Het drinken van kraanwater is het meest duurzaam. Voor het verwarmen of koken van het water voor het maken van koffie is energie nodig. Maar de milieubelasting van koffie is veel lager dan die van frisdranken, sappen en alcohol.  

Verder kun je in de winkel koffie kopen die volgens de normen van eerlijke handel geproduceerd is. Eerlijke handel zorgt ervoor dat boeren uit arme landen een eerlijke prijs krijgen voor hun product. Deze koffie is herkenbaar aan het keurmerk Fairtrade. Ook het Rainforest Alliance keurmerk houdt rekening met de arbeidsomstandigheden. Er is ook biologische koffie beschikbaar, herkenbaar aan het Europees biologisch keurmerk.  

Via koffie krijgen mensen de stof acrylamide binnen. Bij dierstudies is aangetoond dat acrylamide schadelijk is. Bij mensen kan een hoge inname van de stof mogelijk schadelijk zijn. Tijdens het roosteren van koffiebonen ontstaat acrylamide. De hoeveelheid acrylamide die in de koffie zit die je drinkt, hangt af van hoe de koffiebonen gebrand worden, de soort koffie, de methode waarop de koffie gezet is en de hoeveelheid water die gebruikt is bij het zetten van de koffie. Hier kan je dus zelf op letten. Robustabonen bevatten bijvoorbeeld meestal meer acrylamide dan Arabicabonen. En bij donker gebrande (dark roast) koffie wordt over het algemeen minder acrylamide gevormd dan bij licht of medium geroosterde koffie. Oploskoffie-poeder en vooral koffievervangers, die meestal bestaan uit een mengsel van granen en cichorei, bevatten gemiddeld meer acrylamide dan gemalen koffiebonen. Vanuit de wet moeten fabrikanten van koffie voorzorgmaatregelen nemen om de hoeveelheid acrylamide te verlagen.? 

Cafeïnevrije koffie kan onder andere worden gemaakt door voor het branden van de koffiebonen de cafeïne te verwijderen met zogeheten organische oplosmiddelen. Het is mogelijk dat resten van dit oplosmiddel in de koffie achterblijven. Deze verdwijnen vrijwel helemaal bij het branden van de koffiebonen. Wat dan nog achterblijft in de cafeïnevrije koffie is zo weinig dat dit geen schadelijke gevolgen heeft.

De Gezondheidsraad gaf in 2021 aan dat het onverstandig lijkt voor zwangeren om meer dan 2 koppen (1 kopje is 125 milliliter) cafeïnevrije koffie te drinken op een dag. In 1 onderzoek naar cafeïnevrije koffie werd gevonden dat bij zwangeren die 3 of meer koppen cafeïnevrije koffie dronken op een dag, het risico op een miskraam hoger was. Een enkel onderzoek is niet genoeg om een harde conclusie te kunnen trekken, maar uit voorzorg wordt toch geadviseerd om niet meer dan 2 koppen cafeïnevrije koffie per te drinken als je zwanger bent.    

Heb je nog loden waterleidingen? Of net nieuwe waterleidingen? Dan kan in het kraanwater, en daardoor ook in de koffie, te veel lood zitten. Bekijk alle adviezen over lood in kraanwater. 

• Wissel over de dag koffie af met thee, water en zuiveldranken zoals melk, om verschillende voedingsstoffen binnen te krijgen, en ook om de inname van acrylamide te beperken.  
• Vanwege de cafeïne is het advies voor volwassenen, die niet zwanger zijn of borstvoeding geven, naast de geadviseerde 3 kopjes groene of zwarte thee op een dag, niet meer dan 5 kopjes koffie per dag te nemen. Je krijgt dan in totaal gemiddeld gezien rond de 390 milligram cafeïne per dag binnen. Ten minste, als je verder geen andere producten met (veel) cafeïne neemt zoals energiedranken of (sport)supplementen. 
• Hou lagere hoeveelheden koffie aan als je gevoelig bent voor de effecten van cafeïne. Het kan bijvoorbeeld invloed hebben op de slaap, zeker als je maar een paar uur voordat je gaat slapen koffie drinkt. Of neem dan cafeïnevrije koffie.  
• Vanwege de hoeveelheid cholesterol-verhogende stoffen is het advies:
  - Neem per dag niet meer dan 2 tot 3 kopjes espresso, koffie van cups of koffie gezet met een mokkapot, ook wel moka of Italiaanse koffiepot genoemd. 
  - Kies liever niet voor koffie gemaakt met een cafetière (French press), Scandinavische kookkoffie, of Turkse/Griekse koffie. Of neem hiervan in ieder geval niet meer dan 1 kopje per dag.  
  
  *1 kopje is 125 milliliter

• Het advies van de Gezondheidsraad is aan zwangeren om de inname van cafeïne te beperken. De hoeveelheid cafeïne in koffie kan heel wisselend zijn. Het advies van de Gezondheidsraad is om voor de zekerheid niet meer dan 2 kopjes (1 kopje is 125 milliliter) koffie over de dag te nemen.  
• Hou er rekening mee dat als je zwanger bent, het langer duurt voordat de cafeïne in je lichaam afgebroken is. Aan het einde van je zwangerschap kan dit wel 3 tot 4 keer langer duren in vergelijking met wanneer je niet zwanger bent. Hierdoor kan de cafeïne bijvoorbeeld invloed hebben op je slaap.  
• Verder is uit voorzorg het advies van de Gezondheidsraad aan zwangeren om niet meer dan 2 kopjes cafeïnevrije koffie te nemen per dag.  

De Gezondheidsraad zal naar verwachting in 2027 voedingsaanbevelingen publiceren voor tijdens het geven van borstvoeding, waarschijnlijk ook over koffie. De Europese autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) geeft aan dat gemiddeld gezien geen negatieve gezondheidseffecten worden verwacht als je niet meer dan 200 milligram cafeïne neemt, in één keer of verdeeld over de dag.  De hoeveelheid cafeïne in koffie kan heel wisselend zijn. Het advies van het Voedingscentrum is om voor de zekerheid niet meer dan 2 kopjes (1 kopje is 125 milliliter) koffie over de dag te nemen als je borstvoeding geeft. Of neem cafeïnevrije koffie. 

Als kinderen een keer een slokje koffie willen proeven is dat geen probleem. Maar vanwege de cafeïne is het advies voor kinderen tot en met 13 jaar geen tot maximaal 1 kopje (1 kopje is 125 milliliter) koffie per dag. Voor kinderen van 14 tot 18 jaar is het advies niet meer dan 1 tot 2 kopjes koffie per dag. Hou lagere hoeveelheden aan bij gevoeligheid voor cafeïne, want het kan bijvoorbeeld invloed hebben op slaap. Zeker als het een paar uur voor het slapen gaan gedronken wordt.