Rijst

Naast de rijst die bedoeld is om te koken, worden van rijst ook andere producten gemaakt, zoals:

• Gepofte rijst: gepofte korrels, als manna of verwerkt in ontbijtproducten of rijstwafels.
• Rijstvlokken: gestoomde, geplette rijstkorrels die na afloop geroosterd worden. Ze worden vaak verwerkt in ontbijtproducten.
• Japanse zoutjes en rijstcrackers: gebakken zoutjes/crackers, gemaakt van deeg van gekookte rijst.
• Mihoen: een vermicelli gemaakt van rijstebloem. Mihoen wordt vaak gebruikt in loempia’s, soepen en roerbakgerechten.
• Rijstebloem: bloem dat wordt gebruikt in een glutenvrij dieet of als babyvoeding.
• Rijstdrank: wordt gebruikt als alternatief voor melk.
• Rijstepap: melk dat is gebonden met rijst.

De helft van alle rijst op aarde komt uit China en India. Het grootste deel daarvan is voor eigen gebruik. De belangrijkste exportlanden van rijst zijn Thailand, Vietnam, de Verenigde Staten en India. Rijst is voor het grootste deel van de wereldbevolking het belangrijkste voedsel, vooral in warmere streken. 

Na het oogsten worden de korrels uit de rijstplanten gehaald. Dit heet dorsen. De rijst heeft dan nog een kaf, dat is een oneetbaar hulsje, om zich heen zitten. Dit kaf wordt verwijderd van de korrel in een speciale rijstmolen. Daarna haalt een zeef vuil en steentjes uit de rijst. Dan heb je de meest pure en voedingsrijke rijst: zilvervliesrijst. 

Witte rijst is ontdaan van het vezelrijke vliesje dat om zilvervliesrijst heen zit. Witte rijst kan nog verder bewerkt worden, om de kookeigenschappen en smaak te beïnvloeden. Het is bijvoorbeeld mogelijk de kooktijd van rijst te verkorten door rijst in kleinere stukjes te breken. 

In Nederland eten we vooral snelkookrijst. Deze rijst is voorgestoomd om de kooktijd te verkorten. 

Parboiled rijst is ongepeld geweekt, gestoomd, vervolgens gedroogd, gepeld en geslepen. Daardoor behoudt het meer vitamines en mineralen.          

Wist je dat er ook een minder bekende maar duurzame manier is om rijst te koken? Dit wordt de hooikistmethode genoemd. Er is weinig energie voor nodig en kan met alle soorten rijst. Breng de rijst in een pan met afgepast water aan de kook. Volg hiervoor de instructies op de verpakking. Zet vervolgens de pan met inhoud in een houten kist met hooi, of in een slaapzak. De temperatuur in de pan blijft hoog. Na 15 tot 30 minuten is de rijst gaar. Geen slaapzak bij de hand? Met de Ecostoof bereik je hetzelfde effect. In het boek ‘De Ecokeuken’ van Pierre Wind vind je ook tips over een duurzamere manier van rijst koken.

Rijst kan na het koken op 3 manieren uitpakken: droog, nat of kleverig. Dat hangt van het type rijst en de bereiding af.

• Droog: Basmati rijst, Pandan rijst en Surinaamse rijst zijn droogkokende rijstsoorten met een lange, stevige korrel. Dat maakt ze geschikt voor bijvoorbeeld nasi. 
• Nat: Japanse rijst, Italiaanse rijst (risottorijst) en dessertrijst zijn natkokende rijstsoorten met een korte en ronde of ovale korrel. 
• Kleverig: kleefrijst verliest na het koken zijn stevigheid. Daardoor ontstaat een kleverige massa die je makkelijk met de handen kunt eten.

Rijst groeit in water, daardoor ontstaat weinig onkruid. Bestrijdingsmiddelen zijn daarom nauwelijks nodig. Insecticiden en ontsmettingsmiddelen worden wel gebruikt tijdens de opslag van rijst. Zo worden de opslagcontainers ontsmet met methylbromide. Hiervan kunnen resten achterblijven in de rijst. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) controleert hier streng op en haalt besmette rijst van de markt.

Voor de Amerikaanse en de meeste Italiaanse rijstteelt is veel energie nodig. De teelt is namelijk helemaal gemechaniseerd. Denk aan het pompen van water, machines voor de oogst, droogmachines, pelmachines en sorteermachines. In Thailand wordt nog traditioneel met de hand en met een buffel gewerkt. Er komen geen machines aan te pas, waardoor er minder energie wordt verbruikt.

De rijst die wij eten groeit meestal in natte rijstvelden. Door bacteriën die in de velden groeien, ontstaat het gas methaan. Dit is naar schatting een vijfde van alle methaanuitstoot in de wereld. Methaan draagt voor een groot deel bij aan het broeikaseffect. Hoe warmer het klimaat en hoe langer de rijst op het land staat, hoe meer methaan er ontstaat. Rijst geeft meer broeikasgassen dan andere granen en aardappelen, maar minder dan dierlijke producten.

Vrijwel alle rijst komt per schip naar Nederland. Vervoer per schip is een van de minst milieubelastende vormen van transport. Van en naar de havens wordt de rijst per vrachtwagen vervoerd.

Er is ongeveer 2000 tot 10.000 liter water nodig voor 1 kilo rijst. Boeren geven hun akkers water met regenwater, met water gepompt uit omliggende rivieren of met grondwater. Nog veel boeren in Thailand en Vietnam bevloeien hun akkers met regenwater. Grotere bedrijven gebruiken vaak rivierwater of grondwater om te irrigeren.

In Thailand en India zijn arbeidsomstandigheden nog niet altijd in orde. Boeren hebben meestal weinig land en een lage opbrengst door toedoen van tussenhandelaren. Verder komt er onbeschermd en ondeskundig gebruik van bestrijdingsmiddelen voor. 

In de Verenigde Staten zijn de arbeidsomstandigheden goed geregeld. Ook in Italië zijn er door de Europese wetgeving geen problemen op dit vlak.

Genetisch gemodificeerde rijst is verboden in Europa. Toch wordt de rijst wel eens gevonden en in beslag genomen. De plant is door genetische modificatie weerbaar gemaakt tegen een veelgebruikt onkruidbestrijdingsmiddel. Het onkruid gaat dus dood en de rijstplant groeit verder. In de Verenigde Staten en China is zulke rijst wel toegestaan. Verder is er zogenaamde 'golden rice' ontwikkeld, die meer vitamine A bevat dan normale rijst. Deze rijst is nog niet verkrijgbaar.

Consumenten verspillen vaak veel rijst. Dit kun je voorkomen door goed af te meten. Een handig hulpmiddel hierbij is het Eetmaatje. Het Eetmaatje is een maatbeker voor rijst, pasta en couscous. De juiste portie afmeten in niet alleen goed voor het milieu, maar ook voor je gezondheid en je portemonnee.

In rijst en rijstproducten kan arseen voorkomen. Lees meer over arseen. 

In bereide rijst kunnen bacteriën zoals Bacillus cereus gaan groeien. Dit gebeurt als het gerecht te lang buiten de koelkast staat. Als je rijstgerechten wilt bewaren, let er dan op dat je het snel terug koelt. Zet het binnen 2 uur in de koelkast of vriezer. Bereide rijst kun je in de koelkast 2 dagen bewaren.

Op internet gaan er weleens verhalen rond over het zogenaamde ‘Reheated Rice Syndrome’. Er worden daarbij vrij extreme beweringen gedaan, waaronder dat je dood kunt gaan wanneer je rijst eet die opnieuw is opgewarmd. Is het nodig om je hier zorgen over te maken?

Als je rijst of pasta te lang buiten de koelkast laat staan of niet koud genoeg bewaart, dan kan daar een bepaalde bacterie in voorkomen: bacillus cereus. Deze bacterie kan een voedselvergiftiging veroorzaken. Daar kun je buikpijn, misselijkheid of diarree van krijgen. Of je kan ervan gaan overgeven. Dat is natuurlijk vervelend, maar het komt niet voor dat mensen eraan overlijden. Wil je voorkomen dat je ziek wordt? Zet restjes dan binnen 2 uur in de koelkast, en zet de koelkast op 4 graden. Eet de restjes binnen 2 dagen op. In de vriezer kun je het natuurlijk langer bewaren. Warm je je restje opnieuw op? Verhit het dan goed. En doe je het in de magnetron, roer het dan goed tussendoor.

Voor zwangeren en kinderen tot 7 jaar die wonen in een huis met loden leidingen geldt het advies om geen kraanwater te gebruiken om rijst te koken. Via de leidingen kan namelijk lood in het kraanwater terechtkomen. Ze krijgen het advies om flessenwater gebruiken om te drinken en om rijst te koken, tot de loden leidingen vervangen zijn.  

Voor mensen die in een woning wonen met nieuwe leidingen of kranen, bijvoorbeeld in een nieuwbouwwoning, geldt het advies om de eerste 3 maanden de kraan 2 minuten te laten stromen voordat ze het water ’s ochtends gebruiken.  

Bekijk alle adviezen over lood in kraanwater.

Door schimmelgroei tijdens opslag van vochtige rijst kunnen kleine hoeveelheden schadelijke schimmelgifstoffen (mycotoxines) voorkomen. Er zijn strenge wettelijke normen van hoeveel schimmelgifstof er maximaal in rijst mag zitten. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) controleert steekproefsgewijs of deze schimmelgifstoffen in de rijst zitten.Consumenten krijgen waarschijnlijk minder schimmelgifstoffen binnen dan schadelijk is voor de gezondheid. Het risico dat ze je ziek maken is daarom klein.

In Aziatische populaties is gevonden dat het eten van witte rijst (160 gram per dag) verband houdt met een hoger risico op diabetes type 2.

Zilvervliesrijst is een volkorenproduct. Volkorenproducten zijn goed voor de gezondheid, bijvoorbeeld omdat ze het risico op bepaalde hartziekten verlagen. Lees meer over volkoren. 

Rijst is van nature glutenvrij. Een uitzondering hierop zijn notenrijst en meergranenrijst. Wanneer van nature glutenvrije granen worden bewerkt (bijvoorbeeld gepoft en vermalen) is het risico op kruisbesmetting met gluten aanwezig. Denk bijvoorbeeld aan rijstwafels of gepofte rijst als ontbijtgranen. Koop daarom producten van bewerkte rijst bij voorkeur alleen als de claim ‘glutenvrij’ (of het officiële Crossed Grain-logo) op de verpakking staat.

Je kunt letten op keurmerken op het gebied van milieu en eerlijke handel:

• Biologisch
• EKO-NL 3 sterren
• Demeter
• Fairtrade
• Rainforest Alliance
• Fair for Life
• Sustainable Rice Platform