Criteria per productgroep

Groente staat in het vak groente en fruit van de Schijf van Vijf.

Schijf van Vijf-criteria groente

• Vet: niet toegevoegd, behalve via een Schijf van Vijf-product
• Zout: niet toegevoegd
• Suiker: niet toegevoegd
• Geen drank
• Geen poeder
• Niet gefrituurd
• Bevat van nature geen of weinig zout

Voorbeelden

Gezondheidsraad over groente

Groente staat in de Schijf van Vijf op basis van de richtlijn van de Gezondheidsraad om 200 gram groente of meer te eten op een dag. Groente is goed voor de gezondheid en hangt samen met een lager risico op chronische ziekten. [1] Het levert weinig calorieën en veel voedingsstoffen. In het advies vallen komkommer, tomaten en paprika onder het advies van groente en niet onder fruit. Ook doperwten, sperziebonen, peultjes en tuinbonen vallen onder groente en niet onder peulvruchten. Zowel onbewerkte verse groente als bewerkte groente kan in de Schijf van Vijf staan.

Bewerking van groente

Onbewerkte groente

Onder onbewerkte groente valt onverwerkte rauwe groente, vers van de oogst, zoals tomaten, komkommer en sla. Ook voorgesneden, geschilde, geraspte en ingevroren groente valt onder onbewerkte groente. [2, 3]

Bewerkte groente

Onder bewerkte groente valt verwerkte groente zoals gedroogde groente, groente uit blik of glas en gepureerde groente. [2, 3]

Sappen

Volgens de definitie van de Gezondheidsraad [1] vallen groentesappen buiten de productgroep groente, en daarom deelt het Voedingscentrum groentesap in bij de productgroep dranken. Verder is het advies van de Gezondheidsraad om zo min mogelijk suikerhoudende dranken te drinken, en groentesap bevat ook suiker. [4] Daarom staat groentesap niet in de Schijf van Vijf.

Gepureerde groente

Gepureerde groente om te eten kan in de Schijf van Vijf staan. Maar gepureerde groente om te drinken plaatsen we net als groentesap niet in de Schijf van Vijf. Het is namelijk gezonder om groente te eten dan te drinken. Het eten van groente geeft sneller een vol gevoel, dan als dezelfde hoeveelheid gedronken wordt. Dit komt doordat erop gekauwd moet worden, eten langer duurt, en het meer verzadigend werkt. [5] Dit geldt dus ook voor smoothies met groente. Gepureerde groente om te drinken delen we in bij de productgroep dranken.

Ketchup delen we in bij de productgroep sauzen, waar ook bijvoorbeeld mayonaise, saladedressing en barbecuesaus onder vallen. [2, 3] Deze producten staan niet in de Schijf van Vijf.

Gedroogde groenten en groentepoeder

Groentepoeders die gemaakt zijn door het drogen van groentesap, zoals tomatenpoeder en bietenpoeder, staan ook niet in de Schijf van Vijf. Groentepoeders zijn geen onderdeel geweest van evaluatie van de Gezondheidsraad. Het is dus niet bekend of de gezondheidseffecten van groente ook gelden voor groentepoeders. Ook zijn poeders niet meer herkenbaar als groente.

Kruiden en specerijen, zoals paprikapoeder, vallen in de groep ‘Zout, kruiden, specerijen, azijn’. Deze producten delen we in als neutraal of niet in de Schijf van Vijf.

Samenstelling van groente

Gefrituurde groente

Van frituren worden producten erg vet. En veel vet levert veel calorieën. Gefrituurde groente zoals tempura van groente staat daarom niet in de Schijf van Vijf.

Zout

Het advies van de Gezondheidsraad vanuit de Richtlijn goede voeding 2015 is om per dag niet meer dan 6 gram keukenzout, oftewel natriumchloride, binnen te krijgen. Daarom staat groente waar zout aan is toegevoegd zoals groente in blik of glas met toegevoegd zout, piccalilly, zuurkool en kimchi niet in de Schijf van Vijf.

Daarnaast bevatten bepaalde groenten zoals zeekraal en zeewier van nature veel zout. Gemiddeld bevat gekookte groente per 100 gram 29 milligram natrium, en rauwe groente 9 milligram. Rauwe zeekraal bevat per 100 gram 1020 milligram natrium, rauwe kelp 233 milligram natrium, gedroogde agar agar 102 milligram natrium en gedroogde nori 1.980 milligram natrium. [4] Daarom staan producten zoals zeekraal en (gedroogd) zeewier niet in de Schijf van Vijf.

Keuzemogelijkheden voor groente door de consument

De huidige groenteconsumptie is lager dan de door het Voedingscentrum aanbevolen hoeveelheid van 250 gram. De groenteconsumptie willen we dus stimuleren. Dit betekent dat het makkelijk gemaakt moet worden om groenten te kiezen. Veel groenteconserven bevatten toegevoegd zout of suiker, maar er is ook voldoende keuze in verse, diepvriesgroente en groenteconserven zonder toegevoegd zout en suiker om aan de groenterichtlijn te kunnen voldoen. Daarom zijn de criteria voor zout en suiker ‘niet toegevoegd’.

Aandachtspunten voor adviezen over groente

Verse groenten, diepvriesgroenten en groenten uit blik of glas zonder toegevoegd zout en suiker zijn betere keuzes. In onze adviezen geven we aan dat de voorkeur uitgaat naar het eten van groenten, boven het drinken van groenten.

Fruit staat in het vak groente en fruit van de Schijf van Vijf.  

Schijf van Vijf-criteria fruit

• Vet: niet toegevoegd, behalve via een Schijf van Vijf-product 
• Zout: niet toegevoegd 
• Suiker: niet toegevoegd 
• Geen drank 
• Geen poeder 
• Niet gefrituurd 
• Geen kokos 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over fruit 

Fruit staat in de Schijf van Vijf op basis van het advies van de Gezondheidsraad om 200 gram fruit of meer te eten op een dag. Fruit is goed voor de gezondheid en hangt samen met een lager risico op hart- en vaatziekten. Daarnaast hangt het eten van fruit samen met een lager risico op diabetes type 2, darmkanker en longkanker. [1] Fruit levert weinig calorieën en veel voedingsstoffen. Zowel onbewerkt vers fruit als bewerkt fruit kan in de Schijf van Vijf staan. 

Bewerking van fruit 

Onbewerkt fruit 

Onder onbewerkt fruit valt onverwerkt rauw fruit, vers van de oogst, zoals aardbeien, appels en bananen. Ook voorgesneden, geschild, geraspt en ingevroren fruit valt onder onbewerkt fruit. [2, 3] Onbewerkt fruit staat in de Schijf van Vijf.  

Bewerkt fruit 

Onder bewerkt fruit valt verwerkt fruit zoals gedroogd fruit, fruit uit blik of glas en gepureerd fruit. [2, 3]   

Fruitsappen 

In de onderzoeken die de Gezondheidsraad heeft gebruikt voor het opstellen van de richtlijn voor fruit is naast onbewerkt vers fruit ook gedroogd fruit, fruit uit blik en soms ook vruchtensap meegenomen. Hierbij is niet duidelijk wat het aandeel hiervan is geweest in de totale fruitconsumptie.   

Het advies van de Gezondheidsraad is om zo min mogelijk suikerhoudende dranken te drinken, en daar rekent de Gezondheidsraad naast frisdranken ook sappen onder. [1] Daarom staan fruitsappen niet in de Schijf van Vijf. Verder deelt het Voedingscentrum sappen niet in bij de productgroep fruit, maar bij de productgroep dranken.   

Gepureerd fruit 

Er is geen literatuur over de gezondheidseffecten van gepureerd fruit. Gepureerd fruit om te eten, zoals bijvoorbeeld appelmoes, kan in de Schijf van Vijf staan, maar gepureerd fruit om te drinken niet. Het is namelijk gezonder om fruit te eten dan te drinken. Het eten van fruit geeft sneller een vol gevoel, dan als dezelfde hoeveelheid gedronken wordt. Dit komt doordat erop gekauwd moet worden, eten langer duurt, en het meer verzadigend werkt. [5] Gepureerd fruit in de vorm van een smoothie of knijpfruit (gepureerd fruit dat zo in de mond geknepen wordt) delen we daarom in als (suikerhoudende) drank en staat dus niet in de Schijf van Vijf.   

Jam en marmelade zijn niet meegenomen in de onderzoeken die de Gezondheidsraad heeft gebruikt voor het advies over fruit. We plaatsen het daarom niet in de Schijf van Vijf, maar in de groep zoet broodbeleg. Hier vallen ook de varianten onder waar in plaats van suiker zoetstoffen aan toegevoegd zijn. Stroop op basis van fruit zoals appelstroop en dadelstroop delen we niet in bij de productgroep fruit, maar onder de groep suikers, stroop, honing en zoetstoffen. [2]   

Gedroogd fruit en fruitpoeder 

In vers fruit zit gemiddeld 11,1 gram suiker per 100 gram. Gedroogd fruit bevat door de geconcentreerde vorm veel meer suiker. Zo zit in gedroogde rozijnen en gedroogde dadels gemiddeld 70 gram suiker per 100 gram, en in gedroogde appel 51 gram per 100 gram. [4] Omdat gedroogd fruit dus veel meer suiker bevat dan vers fruit, geven we een maximale consumptiehoeveelheid per dag: niet meer dan één handje (20 gram) heel gedroogd fruit per dag.   

Niet in de Schijf van Vijf staan producten die gemaakt zijn van gedroogd fruit dat daarnaast nog verder bewerkt is door het fijn te malen, te pureren en samen te persen. Denk aan bepaalde soorten snoep, snackrepen en brood van dadels of vijgen, en poeders gemaakt van gevriesdroogd fruit. Fruit in deze vorm is geen onderdeel geweest van evaluatie van de Gezondheidsraad. Het is dus niet bekend of de gezondheidseffecten van fruit ook hiervoor gelden. Ook zijn deze vormen niet meer herkenbaar als fruit en de manier waarop fruit past binnen een gezond voedingspatroon.   

Fruit uit blik of glas 

Zowel siroop als sap vallen onder de definitie van vrije suikers. [6] Fruit uit blik of glas op siroop staat daarom niet in de Schijf van Vijf. Fruit uit blik of glas op sap bevat minder suikers dan fruit uit blik of glas op siroop. [4] Fruit uit blik of glas bevat minder voedingstoffen en soms minder vezel dan vers fruit. [4] Mits uitgelekt gegeten, kan fruit uit blik of glas op (niet geconcentreerd) sap als variatie/aanvulling gegeten worden en staat het in de Schijf van Vijf.  

Samenstelling van fruit  

Frituren

Van frituren worden producten erg vet. En veel vet levert veel calorieën. Gefrituurd fruit zoals pisang goreng, oftewel gebakken banaan, staat daarom niet in de Schijf van Vijf.   

Kokos 

Het advies van de Gezondheidsraad is om zo min mogelijk verzadigd vet te eten [7] en om producten met veel verzadigd vet zoveel mogelijk te vervangen door producten met veel onverzadigd vet. [8] Kokosnootvlees bevat veel verzadigd vet, namelijk 30,5 gram 100 gram. Daarom staat kokos niet in de Schijf van Vijf.    

Zout 

Verder is het advies van de Gezondheidsraad vanuit de Richtlijn goede voeding 2015 om per dag niet meer dan 6 gram keukenzout, oftewel natriumchloride, binnen te krijgen. Daarom staat fruit waar zout aan is toegevoegd zoals olijven niet in de Schijf van Vijf.  

Keuzemogelijkheden voor fruit door de consument 

De fruitconsumptie is lager dan de door het Voedingscentrum aanbevolen hoeveelheid van 200 gram. De fruitconsumptie willen we dus stimuleren. Er is met deze criteria voldoende keuze in vers fruit en diepvriesfruit. Daarnaast kan beperkt gedroogd (zie hieronder) en fruit in blik of glas op sap worden gekozen.  

Aandachtspunten voor adviezen over fruit 

Gedroogd fruit bevat door de geconcentreerde vorm veel suiker. Omdat gedroogd fruit per 100 gram veel meer suiker bevat dan vers fruit, geven we maximale consumptiehoeveelheid per dag: maximaal één handje (20 gram) per dag. In de advisering geven we verder aan dat de voorkeur uitgaat naar het eten van fruit boven het drinken van fruit. 

Brood staat in het vak brood, graanproducten en aardappelen van de Schijf van Vijf.  

Schijf van Vijf-criteria brood

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: ≤ 1,1 gram/100 gram 
• Suiker: ≤ 6 gram/100gram (dit criterium wordt niet toegepast op roggebrood) 
• Volkoren, of Vezel: ≥ 4,5 gram /100 gram 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over brood 

Bruin- en volkorenbrood staat in de Schijf van Vijf op basis van de richtlijnen van de Gezondheidsraad ‘Vervang geraffineerde graanproducten door volkorenproducten’ en ‘Eet dagelijks ten minste 90 gram bruinbrood, volkorenbrood of andere volkorenproducten’. In onderzoek naar de verbanden tussen voeding en gezondheid worden producten vaak als volkoren aangemerkt als ze voor minstens 25 procent uit volkorenmeel bestaan. [1]

Samenstelling van brood

Volkoren en witbrood

Het Warenwetbesluit Brood en Meel [9] maakt het mogelijk op naam van broden en aanverwante producten te beoordelen of ze volkoren of wit zijn. Als een brood of graanproduct ‘volkoren’ wordt genoemd, beschouwen we het dus als volkoren en als een brood ‘wit’ wordt genoemd beschouwen we het als wit. We gaan ervan uit dat de fabrikant de wet toepast.   

Vezel in bruinbrood 

Voor bruinbrood blijft een vezelcriterium nodig. Het vezelcriterium voor brood is zo gesteld dat bruinbrood op basis van NEVO [4] in de Schijf van Vijf komt en is ≥ 4,5 gram per 100 gram. Dit is de gemiddelde waarde van bron van vezel (3 gram/100 gram) van en vezelrijk (6 gram/100 gram). [10] Het gaat hierbij in principe om graanvezel die van nature in deze producten aanwezig is. Hier vallen chicoreiwortel of inuline niet onder. In praktijk kan geen onderscheid worden gemaakt tussen vezels afkomstig uit het volkorenmeel en vezels afkomstig uit zaden, pitten of gedroogd fruit.  

Zout 

Aan brood wordt (bakkers)zout toegevoegd. Het zoutcriterium sluit aan bij grenswaarde 3 van het NAPV. [11] Het productspecifieke criterium voor zout is daarmee 1,1 gram/100 gram.  

Suiker 

Tijdens het broodbereidingsproces wordt vaak wat suiker toegevoegd om gist te activeren. ‘Niet toe- gevoegd’ is daarom geen goed criterium voor suiker in brood. Het suikercriterium is gesteld op het gehalte dat voorkomt in regulier brood op basis van NEVO [4]: 6 gram/100 gram. Roggebrood zonder toegevoegd suiker bevat een hogere hoeveelheid suiker. Roggebrood dat voldoet aan de vet-, vezel- en zoutcriteria staat in de Schijf van Vijf.  

Keuzemogelijkheden voor brood door de consument

Er is een brede keuze aan brood dat voldoet aan de criteria van de Schijf van Vijf.  

Aandachtspunten voor adviezen over brood 

We moedigen de consument aan om te kiezen voor volkorenbrood. 

Wraps, pizzabodems en pannenkoeken staan in het vak brood, graanproducten en aardappelen van de Schijf van Vijf. 

Schijf van Vijf-criteria wraps, pizzabodems en pannenkoeken

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: ≤ 1,1 gram/100 gram 
• Suiker: ≤ 6 gram/100 gram 
• Volkoren, of Vezel: ≥ 4,5 gram/100 gram

Voorbeelden

Gezondheidsraad over graanproducten zoals wraps 

Volkoren wraps, pizzabodems en pannenkoeken, en varianten met voldoende vezel staan in de Schijf van Vijf op basis van de richtlijnen van de Gezondheidsraad ‘Vervang geraffineerde graanproducten door volkorenproducten’ en ‘Eet dagelijks ten minste 90 gram bruinbrood, volkorenbrood of andere volkoren- producten’. [1]   

Samenstelling van graanproducten zoals wraps 

Wraps, pizzabodems en pannenkoeken komen qua vochtgehalte overeen met brood (ongeveer 40%, NEVO).  Op deze producten passen we daarom de criteria toe van brood.  

Volkoren

Wraps, pizzabodems en pannenkoeken mogen alleen volkoren worden genoemd wanneer ze zijn gemaakt van 100% volkorenmeel. [12] Als een product ‘volkoren’ wordt genoemd, beschouwen we het dus als volkoren. We gaan ervan uit dat de fabrikant de wet toepast.

Vezel 

Voor producten die deels van volkorenmeel zijn gemaakt is een vezelcriterium nodig. Hierbij passen we het vezelcriterium voor bruinbrood toe.   

Keuzemogelijkheden voor graanproducten zoals wraps door de consument

De keuze van producten die voldoen aan de criteria van de Schijf van Vijf is beperkt.  

Aandachtspunten voor adviezen over graanproducten zoals wraps

 We moedigen de consument aan om te kiezen voor de volkorenvarianten. 

Cracker, beschuit, toast en croutons staan in het vak brood, graanproducten en aardappelen van de Schijf van Vijf.

Schijf van Vijf-criteria cracker, beschuit, toast en croutons

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: ≤ 1,1 gram/100 gram 
• Suiker: ≤ 6 gram/100 gram 
• Volkoren, of Vezel: ≥ 6,0 gram/100 gram en ≥ 50% volkoren graanproduct 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over graanproducten zoals crackers 

Volkorencrackers, -beschuit, -toast en -croutons en varianten met voldoende vezel staan in de Schijf van Vijf op basis van de richtlijnen van de Gezondheidsraad ‘Vervang geraffineerde graanproducten door volkorenproducten’ en ‘Eet dagelijks ten minste 90 gram bruinbrood, volkorenbrood of andere volkorenproducten’. [1]  

Samenstelling van graanproducten zoals crackers 

Volkoren 

Crackers, beschuit, toast en croutons mogen alleen volkoren worden genoemd wanneer ze zijn gemaakt van 100% volkorenmeel. [12] Als een product ‘volkoren’ wordt genoemd, beschouwen we het dus als volkoren. We gaan ervan uit dat de fabrikant de wet toepast.  

Vezel 

Het vezelcriterium voor bruinbrood is zo gesteld dat het op basis van NEVO [ref] in de Schijf van Vijf komt en is ≥ 4,5 gram/100 gram. Dit is de gemiddelde waarde van bron van vezel (3 gram/100 gram) van en vezelrijk (6 gram/100 gram). [10] Omdat het vezelcriterium wordt uitgedrukt per 100 gram heeft dat tot gevolg dat alle droge producten zoals crackers, beschuit, toast en croutons zouden voldoen aan het vezelcriterium voor brood van ≥ 4,5 gram/100 gram, ook de witte soorten. Voor deze producten wordt daarom een ander vezelcriterium gehanteerd, namelijk ze moeten voldoen aan de definitie vezelrijk (≥ 6 gram/100 gram).  

Zout 

Voor zout hanteren we hetzelfde criterium als dat van brood, omdat het zoutcriterium voor brood in vergelijking met andere productgroepen al hoog is en het advies van de Gezondheidsraad is maximaal 6 gram zout per dag te gebruiken.   

Suiker 

Voor suiker hanteren we het criterium van brood, omdat de WHO [6] adviseert niet meer dan 10 energie% vrije suikers te gebruiken, waarbij geldt ‘hoe lager, hoe beter’.    

Keuzemogelijkheden voor graanproducten zoals crackers door de consument 

Een beperkt deel van het knäckebröd en beschuit voldoet aan de criteria van de Schijf van Vijf.   

Aandachtspunten voor adviezen over graanproducten zoals crackers 

Consumenten moedigen we aan om te kiezen voor vezelrijke varianten met het minste zout. Vanwege de jodiumvoorziening raden we consumenten aan vooral volkorenbrood en bruinbrood te eten. 

Ontbijtgranen staan in het vak brood, graanproducten en aardappelen van de Schijf van Vijf. 

Schijf van Vijf-criteria ontbijtgranen

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: ≤ 0,69 gram/100 gram 
• Suiker: niet toegevoegd 
• Vezel: ≥ 8,0 gram/100 gram 
• Volkorengranen: ≥ 50% 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over ontbijtgranen 

Volkoren ontbijtgranen staan in de Schijf van Vijf op basis van de richtlijn van de Gezondheidsraad ‘Vervang geraffineerde graanproducten door volkorenproducten’ en ‘Eet dagelijks ten minste 90 gram bruinbrood, volkorenbrood of andere volkorenproducten’. [1]  

Samenstelling van ontbijtgranen

Zout 

Hoewel het toevoegen van zout aan ontbijtgranen niet nodig is, worden ontbijtgranen vaak gegeten in plaats van brood. Brood bevat zout omdat er bakkerszout aan is toegevoegd. Ook ontbijtgranen met een beetje zout staat in de Schijf van Vijf. We hebben ons daarbij gebaseerd op de criteria in het Nationale Aanpak Productverbetering (NAPV) en gekozen voor grenswaarde 2: 0,69 gram zout/100 gram.  

Suiker 

Voor ontbijtgranen gaan we uit van ons algemene uitgangspunt: ‘geen suiker toegevoegd’.  

Vezel en volkorengranen 

Ontbijtgranen zijn vaak samengestelde producten. Om recht te doen aan de richtlijnen van de Gezondheidsraad (dagelijks 90 gram volkoren/bruinbrood of volkorengranen en geraffineerde graanproducten vervangen door de volkoren graanproducten) hebben we gesteld dat alleen ontbijtgranen die voor 50% of meer uit volkorengranen bestaan in de Schijf van Vijf kunnen staan.   

Bij het opstellen van het vezelcriterium is uitgegaan van een muesli bestaande uit 70% volkorenvlokken (9,5 gram vezel/100 gram) en een kleine hoeveelheid vezel uit gedroogd fruit/noten. Zo hebben we het criterium gesteld op ≥ 8,0 gram/100 gram.   

Keuzemogelijkheden voor ontbijtgranen door de consument 

Producten in deze productgroep bestaan uit granen, al dan niet gemengd met andere producten. Aan ontbijtgranen wordt vaak suiker (rietsuiker, honing), gesuikerd gedroogd fruit, kokossnippers, zout en vet toegevoegd. Volkoren ontbijtgranen vormen een aanvulling op brood als keuzemogelijkheden voor de broodmaaltijd. Op dit moment is er binnen het assortiment van ontbijtgranen weinig keuze voor producten die voldoen aan de criteria en in de Schijf van Vijf staan.  

Aandachtspunten voor adviezen over ontbijtgranen 

Veel producten uit deze productgroep bevatten veel suiker en/of zout. Suiker en zout in ontbijtgranen heeft daarom aandacht nodig bij de communicatie. 

Meel- en bakproducten en broodmixen staan in het vak brood, graanproducten en aardappelen van de Schijf van Vijf.

Schijf van Vijf-criteria meel- en bakproducten en broodmixen

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: niet toegevoegd 
• Suiker: niet toegevoegd 
• Vezel: ≥ 7,0 gram/100 gram  

Voor volkorenmeel is er geen vezelcriterium. Het vezelcriterium is alleen voor ‘Meel dat voor minimaal 50% uit volkorenmeel bestaat’  

Voor broodmixen 

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: ≤ 1,5 gram/100 gram 
• Totaal suiker: ≤ 2,5 gram/100 gram 
• Vezel: ≥ 7,0 gram/100 gram 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over bakproducten 

Volkorenmeel en broodmixen met voldoende vezel staan in de Schijf van Vijf op basis van de richtlijnen van de Gezondheidsraad ‘Vervang geraffineerde graanproducten door volkoren- producten’ en ‘Eet dagelijks ten minste 90 gram bruinbrood, volkorenbrood of andere volkorenproducten’. 

Samenstelling van bakproducten 

Zout 

Het zoutcriterium voor meel- en bakproducten is ‘niet toegevoegd’.

Voor broodmixen geldt een aangepast natriumcriterium van ≤ 1,5 gram per 100 gram product. Dit komt overeen met 1,1 gram zout per 100 gram in het eindproduct (brood).  

Suiker

Voor meel en bakproducten is het criterium ‘niet toegevoegd’. Broodmixen vormen hierop een uitzondering. Omdat voor het bakken van brood een kleine hoeveelheid suiker nodig is, is voor broodmixen een totaal-suiker-criterium gesteld van ≤ 2,5 gram suikers/100 gram. Dit is vastgesteld op basis van informatie op de verpakking van broodmixen.  

Vezel en volkoren 

Volkoren meel- en bakproducten staan in de Schijf van Vijf. Hiervoor hanteren we geen vezelcriterium. Voor meel dat niet volledig uit volkorenmeel bestaat is een criterium voor vezel opgesteld. Hierbij is uitgegaan van het vezelgehalte in het eindproduct. Als van patentbloem pizza, pannenkoeken of brood wordt gebakken, bevat het bereide product minder dan 4,5 gram vezel/100 gram. Er is daarom pragmatisch gekozen voor een criterium van het gemiddelde vezelgehalte van tarwebloem (4 gram/100 gram) en volkorenmeel (11 gram/100 gram). Het criterium komt hiermee op ≥ 7 gram/100 gram.  

Keuzemogelijkheden voor de consument over bakproducten 

De consument kan kiezen voor volkorenmeel. De overige ingrediënten bepalen of het eindproduct in de Schijf van Vijf staat.  

Aandachtspunten voor adviezen over bakproducten

 We moedigen de consument aan om te kiezen voor de volkorenvarianten. 

Pasta, couscous, quinoa, noedels en rijst staan in het vak brood, graanproducten en aardappelen van de Schijf van Vijf.  

Omdat pasta, couscous, quinoa, noedels en rijst in Nederland op dezelfde manier gebruikt worden door consumenten, is voor de totale groep één set criteria geformuleerd. Ook niet-graanproducten die eenzelfde gebruik kennen worden volgens deze criteria ingedeeld (quinoa, peulvruchtenpasta)

Schijf van Vijf-criteria pasta, couscous, quinoa, noedels en rijst

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: niet toegevoegd 
• Suiker: niet toegevoegd 
• Vezel: volkoren of pseudograan 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over graanproducten zoals pasta en rijst 

Volkorenvarianten en zilvervliesrijst staan in de Schijf van Vijf op basis van de richtlijnen van de Gezondheidsraad ‘Vervang geraffineerde graanproducten door volkorenproducten’ en ‘Eet dagelijks ten minste 90 gram bruinbrood, volkorenbrood of andere volkorenproducten’. 

Samenstelling van graanproducten zoals pasta en rijst

We stellen geen vezelcriterium. Op basis van de richtlijn van de Gezondheidsraad staan volkorenvarianten in de Schijf van Vijf en andere varianten niet.  

Keuzemogelijkheden voor graanproducten zoals pasta en rijst door de consument 

Er is voor alle soorten een volkorenalternatief beschikbaar.  

Aandachtspunten voor adviezen over graanproducten zoals pasta en rijst

 We moedigen de consument aan om te kiezen voor de volkorenvarianten. 

Aardappelen staan in het vak brood, graanproducten en aardappelen van de Schijf van Vijf. Aardappelen worden door hun gebruik ingedeeld in hetzelfde vak als brood en granen. Ook pomtajer, yam en zoete aardappel (bataat) vallen onder de aardappel. 

Schijf van Vijf-criteria aardappelen

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: niet toegevoegd 
• Suiker: niet toegevoegd 
• Eindbereiding niet gefrituurd 
• Geen poeder 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over aardappelen 

De Gezondheidsraad geeft vanuit de Richtlijnen goede voeding 2015 geen specifiek voedingsadvies over aardappelen, omdat er onvoldoende wetenschappelijke gegevens zijn over de gezondheidseffecten. Aardappelen bevatten wel essentiële voedingsstoffen, namelijk vezels, vitamines en mineralen. [1] Ze zijn in Nederland ook onderdeel van het gebruikelijke voedingspatroon. Daarom kunnen zowel onbewerkte aardappelen als bewerkte aardappelen in de Schijf van Vijf staan. 

Bewerking van aardappelen

Onbewerkte aardappelen 

Onder onbewerkte aardappelen vallen onverwerkte rauwe aardappelen, vers van de oogst. Ook voorgesneden, geschild, geraspt en ingevroren aardappelen vallen onder onbewerkte aardappelen. [2, 3]    

Bewerkte aardappel 

Onder bewerkte aardappel valt verwerkte aardappel, zoals gedroogde aardappel en aardappelpuree. [2, 3]    

Aardappelpoeder is dusdanig ver bewerkt dat we dit niet meer als aardappel beschouwen. Aardappelpoeder staat daarom niet in de Schijf van Vijf.  

Samenstelling van aardappelen

Frituren 

Van frituren worden producten erg vet. En veel vet levert veel calorieën. Gebakken aardappelen zoals patat/friet uit de oven bevat per 100 gram gemiddeld 0,7 gram verzadigd vet, en patat/friet gefrituurd in vloeibaar vet gemiddeld 2,9 gram verzadigd vet. [4] Gefrituurde aardappelen zoals patat/friet staan dan ook niet in de Schijf van Vijf. Voorgebakken friet met alleen aardappel en (zonnebloem)olie als ingrediënt staat wel in de Schijf van Vijf.   

Zout 

Verder is het advies van de Gezondheidsraad vanuit de Richtlijn goede voeding 2015 om per dag niet meer dan 6 gram keukenzout, oftewel natriumchloride, binnen te krijgen. Daarom staan aardappelen waar zout aan is toegevoegd niet in de Schijf van Vijf.   

Keuzemogelijkheden voor aardappelen door de consument 

Op dit moment zijn er weinig bewerkte aardappelproducten die voldoen aan de criteria. Maar omdat er voldoende keuze is in graanproducten en onbewerkte aardappel, is er geen aanleiding om soepelere criteria op te stellen voor bewerkte aardappel.  

Aandachtspunten voor adviezen over aardappelen 

We adviseren consumenten om (voorgebakken) friet te bereiden in de airfryer of oven om zo niet te veel calorieën toe te voegen aan het product. 

Peulvruchten staan in het vak peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) van de Schijf van Vijf. Ze bevatten veel koolhydraten, eiwitten, ijzer vitamine B1 en voedingsvezel. Zowel droge peulvruchten en peulvruchten uit blik, pot of zak als producten gemaakt van voornamelijk peulvruchten zoals hummus, falafel, tofu en tempé kunnen in de Schijf van Vijf staan. 

Schijf van Vijf-criteria peulvruchten (bonen, linzen, kikkererwten, spliterwten, sojabonen)

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: ≤ 0,50 gram/100 gram 
• Suiker: niet toegevoegd 

Voorbeelden

Schijf van Vijf-criteria producten gemaakt van peulvruchten zoals hummus, falafel

• ≥ 50% peulvrucht 
• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout ≤ 1,1 gram/100 gram 
• Suiker: niet toegevoegd 
• Niet gefrituurd 

Voorbeelden

Schijf van Vijf-criteria tofu en tempé 

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout ≤ 1,1 gram/100 gram 
• Suiker: niet toegevoegd Niet gefrituurd 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over peulvruchten 

Peulvruchten staan in de Schijf van Vijf vanwege de richtlijn van de Gezondheidsraad [13] om 250 gram peulvruchten per week te eten. De consumptie van peulvruchten verlaagt het LDL-cholesterol en het risico op coronaire hartziekten. Onder dit advies vallen bonen, linzen, kikkererwten, spliterwten en sojabonen, gedroogd of in blik, pot of pak. Ook producten gemaakt van voornamelijk peulvruchten zoals tempé, tofu en hummus vallen onder dit advies. Wel verschilt het gehalte aan peulvruchten in deze producten. De Gezondheidsraad raadt aan om te variëren tussen de soorten. Peulvruchten met geen of weinig toegevoegd zout hebben de voorkeur. 

Bewerking van peulvruchten 

Om recht te doen aan de richtlijn van de Gezondheidsraad moeten producten minimaal 50% peulvrucht bevatten. Deze producten bestaan dan voornamelijk uit peulvrucht. Sommige tofublokken hebben water als eerste ingrediënt, maar bevatten naast water alleen sojabonen. Om deze reden is ervoor gekozen het criterium 50% peulvrucht voor tofu en tempé niet te gebruiken.  

Naast de naturel blokken tofu en tempé kunnen ook blokjes of reepjes tofu of tempé die gekruid of gemarineerd zijn in de Schijf van Vijf staan, als ze voldoen aan de criteria. Overige producten op basis van tofu (zoals tofuburgers, tofusion-producten) worden ingedeeld bij kant-en-klare vegetarische producten. Zij zullen over het algemeen voor minder dan 50% uit peulvrucht bestaan, omdat zij tofu als ingrediënt hebben naast andere ingrediënten.  

Producten gemaakt op basis van componenten van peulvruchten zoals gehydrateerd sojaeiwit, delen we in bij kant-en-klare vegetarische producten. Producten op basis van peulvruchtenmeel zoals peulvruchtenpasta en peulvruchtenrijst staan bij pasta en rijst omdat ze op dezelfde manier worden gebruikt. We rekenen peulvruchtenpasta en peulvruchtenrijst niet mee bij de 250 gram peulvruchten.    

Samenstelling van peulvruchten  

Zout 

De bewerkte peulvruchten hummus, falafel en gekruide en gemarineerde tofu- en tempéblokjes kunnen veel zout bevatten. Het zoutcriterium is gelijkgesteld aan die voor kant-en-klare vegetarische producten, omdat de meeste van deze producten (met uitzondering van hummus) op deze manier worden gebruikt. 

Frituren 

Van frituren worden producten erg vet. En veel vet levert veel calorieën. Gefrituurde falafel, tofu en tempé staat dan ook niet in de Schijf van Vijf.  

Keuzemogelijkheden voor peulvruchten door de consument 

Het is nodig om de consumptie van peulvruchten te stimuleren. Bereiden van gedroogde peulvruchten is bewerkelijk. Om de keuze te vergemakkelijken staan peulvruchten in blik, glas of zak waaraan zout is toegevoegd wel in de Schijf van Vijf. Het zoutcriterium is gesteld op ≤ 0,5 gram/100 gram.   

Er is de laatste jaren ook keuze in peulvruchtenconserven zonder toegevoegd zout. Deze hebben de voorkeur, maar het criterium verlagen verkleint de keuze. De criteria voor tofu, tempé, falafel en hummus vergroten de keuze in bewerkte peulvruchten binnen de Schijf van Vijf en kunnen zo bijdragen aan het verhogen van de peulvruchtenconsumptie. Het percentage peulvrucht staat niet altijd op het etiket. We hopen dat meer fabrikanten dit gaan doen.     

Aandachtspunten voor adviezen over peulvruchten 

Het is belangrijk om te variëren tussen de verschillende soorten peulvruchten. Sojabonen en producten op basis van soja bevatten isoflavonen. Hoewel niet bij mensen is aangetoond dat isoflavonen invloed hebben op de vruchtbaarheid, adviseert de Gezondheidsraad uit voorzorg om de 250 gram peulvruchten niet alleen met soja(producten) in te vullen.  

Gedroogde en verse bonen worden geadviseerd om alleen na verhitting te eten. Verhitten maakt lectines in peulvruchten onschadelijk. 

Noten staan als aparte groep noten in het vak peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) van de Schijf van Vijf. Onder de productgroep noten vallen boomnoten zoals walnoten, hazelnoten, amandelen en cashewnoten, maar ook pinda’s zaden en pitten. Ook smeersels gemaakt van deze producten vallen onder deze productgroep. Kokosnoten, sojanoten en quinoazaden vallen niet onder deze productgroep. Zij vallen respectievelijk onder de productgroepen fruit, peulvruchten en graanproducten. 

Schijf van Vijf-criteria noten

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: niet toegevoegd 
• Suiker: niet toegevoegd 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over noten  

Ongezouten noten staan in de Schijf van Vijf op basis van de richtlijn van de Gezondheidsraad ‘Eet 15 tot 30 gram ongezouten noten per dag’. [13] Ook pinda’s, zaden en pitten worden in dit advies tot de noten gerekend. 

Bewerking van noten 

• Gemalen noten: smeersels gemaakt van noten vallen onder de richtlijn over noten van de Gezondheidsraad en staan in de Schijf van Vijf als ze voldoen aan de criteria. 
• Gebrande noten en pinda’s worden gefrituurd in oliën die in de Schijf van Vijf staan, vallen in de Schijf van Vijf, zolang ze ongezouten en ongesuikerd zijn.  
• Notenrepen met gepureerd gedroogd fruit delen we bij snacks in en staan niet in de Schijf van Vijf. Lees daarover meer bij ‘Fruit’.  

Samenstelling van noten 

Noten hebben een grote variatie in samenstelling. [4] Dit geldt voor zowel macro- als micronutriënten. Gezien de grote variatie in verzadigd-vetgehalte van onbewerkte noten (van 3,6 (amandelen) tot 16,1 (paranoten) gram/100 gram is het stellen van een verzadigd-vetcriterium voor noten niet zinvol. Onbewerkte noten bevatten vooral onverzadigde vetzuren, waarbij de verhouding verzadigde vetzuren:onverzadigde vetzuren ver beneden 1 ligt. Paranoten bevatten veel selenium.  

Keuzemogelijkheden voor noten door de consument 

Er is veel keuze in soorten ongezouten noten en pinda’s. Notenpasta’s en pindakaas zonder toevoegingen geeft de consument een extra broodbelegkeuze in de Schijf van Vijf, en vergemakkelijkt de dagelijkse consumptie van noten.  

Aandachtspunten voor adviezen over noten 

De Gezondheidsraad raadt aan om te variëren tussen de verschillende soorten noten vanwege de variatie in samenstelling. Variëren is ook gunstig in verband met veiligheid en milieu. Paranoten bevatten veel selenium. Het kan daarom als handelingsperspectief worden aangeraden om af en toe een beperkt aantal paranoten te nemen in een voeding waar de seleniuminname laag is. Met dagelijkse consumptie van 3-4 paranoten kan echter al de aanvaardbare bovengrens bereikt worden. Ook lijnzaad moet niet te veel worden geconsumeerd.

Bij het roosteren van noten kunnen schadelijke stoffen ontstaan. Ongeroosterde of licht geroosterde noten hebben daarom de voorkeur. De Gezondheidsraad adviseert om vooral boomnoten zoals walnoten en hazelnoten, en pinda’s te nemen. [13]

Zaden en pitten waren beperkt onderdeel van het onderzoek en kunnen daarom een kleine bijdrage leveren aan de notenrichtlijn. 

Vis en schaal- en schelpdieren staan in het vak peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) van de Schijf van Vijf. 

Schijf van Vijf-criteria vis en schaal- en schelpdieren

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: ≤ 2,5 gram /100 gram 
• Hoeveelheid vis: ≥ 70%  

Voorbeelden

Gezondheidsraad over vis en schaal- schelpdieren 

Vis en schaal- en schelpdieren staan in de Schijf van Vijf op basis van het advies van de Gezondheidsraad 100 gram duurzame vis per week eten, bij voorkeur een van nature vette vissoort. [13] Vis is goed voor de gezondheid. Vis verlaagt het risico op hart- en vaatziekten. Schaal- en schelpdieren zoals kreeft, oesters, garnalen en mosselen zijn officieel geen vissen, maar deelt het Voedingscentrum ook in bij de productgroep vis. Ook producten als slakken, zee-egels en viskuit delen we in onder de productgroep vis. Zowel onbewerkte vis als bewerkte vis kan in de Schijf van Vijf staan. 

Bewerking van vis en schaap- en schelpdieren 

Onbewerkte vis

Onder onbewerkte vis valt onverwerkte verse vis, die onbehandeld is maar alleen gekoeld of ingevroren. [2, 3]     

Bewerkte vis 

Onder bewerkte vis valt vis die bereid is door middel van bijvoorbeeld koken, roken, stomen en frituren, vis die gezouten, ingemaakt, gedroogd of gefermenteerd is, en rauwe vis met een paneer- of beslaglaag. [2, 3]    

Samenstelling van vis en schaal- en schelpdieren 

Zout 

Het advies van de Gezondheidsraad vanuit de Richtlijn goede voeding 2015 is om per dag niet meer dan 6 gram keukenzout, oftewel natriumchloride, binnen te krijgen. Daarom staat vis met veel zout niet in de Schijf van Vijf. Voor het criterium hebben we ons gebaseerd op de criteria van het NAPV en gekozen voor grenswaarde 3 van gerookte vis, zodat de consument nog voldoende keuze heeft in vette vis. Dit houdt in dat vis met 2,5 gram zout of meer per 100 gram niet in de Schijf van Vijf staat. Bijvoorbeeld ansjovis uit blik en sommige soorten gerookte zalm staan daarmee niet in de Schijf van Vijf. Het is nog steeds mogelijk om gerookte zalm te kiezen die wel in de Schijf van Vijf staat.  

Frituren 

Van frituren worden producten erg vet. En veel vet levert veel calorieën. Maar het advies van de Gezondheidsraad is om maar één keer per week vis te eten, en gemiddeld eten mensen in Nederland te weinig vis. [14] Daarom staat ook gefrituurde vis, die verder aan de criteria voldoet, in de Schijf van Vijf.  

Keuzemogelijkheden voor vis en schaal- en schelpdieren door de consument 

Door het opstellen van een zoutcriterium is er wel minder, maar nog steeds voldoende keuze in veel gegeten soorten zoals gerookte zalm en gezouten haring.  

Aandachtspunten voor adviezen over vis en schaal- en schelpdieren 

Bij het visadvies raden we aan vooral vette vis zoals zalm, haring en forel te eten en vooral te kiezen voor ongezouten, ongepaneerde en niet gefrituurde vissoorten. Verder raden we aan te kiezen voor de minder zoute varianten. Bij vette vis moet duidelijk zijn dat het om de van nature vette vis gaat en niet om de vis die vet is na bereiding (lekkerbekje, kibbeling).  

De richtlijn van de Gezondheidsraad geeft aan te kiezen voor duurzame vis. Dat is ook het advies van het Voedingscentrum. Voor het kiezen van duurzame vis wordt verwezen naar het ASC en MSC-keurmerk en de VISwijzer. Vissen die rood zijn in de viswijzer gebruiken we niet in onze voorbeelden en recepten. 

Kant-en-klare alternatieven voor vis staan niet in de Schijf van Vijf. Een visvervanger in de Schijf van Vijf geeft de suggestie dat het een goede vervanger van vis is en/of (een deel) van de belangrijke voedingstoffen levert die vis levert. Een visvervanger levert niet de gezondheidsvoordelen van vis en de visvervangers die op dit moment op de markt zijn bevatten niet de kenmerkende voedingsstoffen (EPA/DHA) van vis. We leiden daarom nu geen criteria af voor kant-en-klare alternatieven voor vis. Mocht het aanbod van visvervangers zodanig wijzigen dat er een keuze is in met EPA/DHA-verrijkte visvervangers, dan zullen we een criterium hiervoor opnieuw overwegen.  

Gezondheidsraad over visvervangers 

Het advies van de Gezondheidsraad is 100 gram duurzame vis per week te eten, bij voorkeur een vette vissoort. Vis verlaagt het risico op fatale hart- en vaatziekten. [] De gezondheidseffecten van visvervangers zoals bijvoorbeeld plantaardige zalm of tonijn zijn niet onderzocht. De Gezondheidsraad geeft aan dat mensen die geen vis eten een supplement met visvetzuren kunnen kiezen. [13]    

Samenstelling van visvervangers 

Kant-en-klare alternatieven voor vis hebben een zeer uiteenlopende samenstelling. De ingrediënten zijn uit afkomstig uit verschillende bronnen. Het zoutgehalte varieert van 0,5- 2,6 gram per 100 gram. []  

Op basis van het afwegingskader (zie paragraaf x) zijn de n-3 visvetzuren EPA en DHA de voor vis kenmerkende nutriënten. Op dit moment is er – voor zover wij weten – geen visvervanger op de markt die EPA/DHA bevat. Of hieraan een technologische oorzaak ten grondslag ligt is ons niet bekend. Het uitzoeken of het technologisch mogelijk is een visvervanger hiermee te verrijken vinden wij een taak voor de productontwikkelaar en niet voor het Voedingscentrum.   

Keuzemogelijkheden voor visvervangers door de consument 

De consument kan geen visvervanger in de Schijf van Vijf kiezen.  

Aandachtspunten voor adviezen over visvervangers 

In de advisering geven we aan dat een visvervanger op vis lijkt vanwege de smaak, maar niet het gezondheidseffect of de voedingstoffen van vis levert. Visvervangers staan daarmee niet in de Schijf van Vijf. Wil iemand kiezen voor een visvervanger vanwege de smaakbeleving, dan adviseren we te letten op het zoutgehalte en te kiezen voor de variant met het minste zout.   

Mensen die geen vis eten kunnen ervoor kiezen een EPA/DHA supplement te nemen zoals de Gezondheidsraad aangeeft. [13] Wanneer vis wordt weggelaten uit het voedingspatroon wordt er bij voorkeur gekozen voor andere producten uit het Schijf-van-Vijf-vak met eiwitrijke producten, zoals peulvruchten, tofu, tempé of ei. Ook kan worden gekozen voor een kant-en-klaar vegetarisch product.  

Ei staat in de groep peulvruchten, vis, ei en vlees van het vak met eiwitrijke producten in de Schijf van Vijf. Ei staat in de Schijf van Vijf omdat het een voedingsmiddel is waarvan de voedingstoffendichtheid hoog is. 

Schijf van Vijf-criteria ei

• Vet: niet toegevoegd, behalve eventueel een ander Schijf van Vijf-product 
• Zout: niet toegevoegd 
• Suiker: niet toegevoegd 
• Niet gefrituurd 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over ei 

De Gezondheidsraad geeft geen richtlijn voor eieren.[13] De Gezondheidsraad geeft aan dat eieren ‘kunnen passen binnen een gezond en duurzaam voedingspatroon, maar de mate waarin hangt af van de rest van het voedingspatroon’. De aanbeveling hierbij is om de consumptie beperkt te houden vanwege het ongunstige effect op het LDL-cholesterol.    

In de Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025 wordt aangegeven dat de consumptie van eieren bij voorkeur niet stijgt ten opzichte van het huidige gemiddelde consumptiepatroon van 2-3 eieren per week, tenzij extra eieren worden gegeten in plaats van andere cholesterolrijke en LDL-verhogende producten, met name rood en bewerkt vlees. Ook benoemt de Gezondheidsraad dat voor het milieu de vervanging van rood en bewerkt vlees door eieren gunstig is.  

Bewerking van ei 

Eieren worden voornamelijk onbewerkt verkocht. Uitzondering zijn gevuld ei en kant-en-klare omelet.  

Aandachtspunten voor adviezen over ei

Advies van de Gezondheidsraad is om niet meer dan 2-3 eieren per week te eten, tenzij extra eieren worden gegeten in plaats van andere cholesterolrijke en LDL-verhogende producten, zoals rood en bewerkt vlees. De aanbevolen hoeveelheden ei in de diverse eetvoorkeuren bij de Schijf van Vijf ligt boven de 2-3 eieren. Dit is passend omdat de aanbevolen hoeveelheid rood vlees veel lager is dan de huidige consumptie van rood en bewerkt vlees.  

Onbewerkt rood en wit vlees staat in de groep peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) van de Schijf van Vijf. 

Schijf van Vijf-criteria onbewerkt vlees

• Verzadigd vet: ≤ 5,0 gram per 100 gram 
• Zout: niet toegevoegd 
• Suiker: niet toegevoegd  
• Niet gefrituurd  

Voor vlees dat bereid wordt verkocht geldt daarnaast het criterium ‘geen vet toegevoegd, behalve eventueel een ander product uit de Schijf van Vijf’.

Voorbeelden

Gezondheidsraad over vlees 

Het advies van de Gezondheidsraad is om niet meer dan 200 gram rood vlees per week te eten en zo min mogelijk bewerkt (rood en wit) te eten. Voor wit vlees is geen richtlijn afgeleid.

Vlees is rijk aan de vitamines B1, B6 en B12 en het mineraal zink. Daarnaast levert vlees vitamine B2 en de mineralen ijzer, fosfor en seleen. [4] Vlees is rijk aan eiwit en bevat een uiteenlopende hoeveelheid vet.  

Onder rood vlees valt vlees afkomstig van runderen, varkens, geiten, schapen en paarden. Onder wit vlees valt vlees afkomstig van gevogelte zoals kippen, kalkoenen, eenden en ganzen en van tamme konijnen. [13] Vlees van wild is geen onderdeel van het advies van de Gezondheidsraad. Het Voedingscentrum deelt wild vlees van alle zoogdieren in onder rood vlees, in lijn met de VCP. [14] Vanwege de richtlijn zo min mogelijk bewerkt (rood en wit) vlees, staat bewerkt vlees niet in de Schijf van Vijf. 

Bewerking van vlees 

Beschrijving van vlees als onbewerkt of bewerkt binnen wetenschap en wetgeving 

De Gezondheidsraad omschrijft onbewerkt vlees als het vlees dat slechts gesneden is of in de vorm van gehakt huishoudelijk wordt bereid nadat het eventueel gekoeld of ingevroren is geweest. De Gezondheidsraad houdt voor de beschrijving van vlees als onbewerkt of bewerkt de definitie van de ‘European Prospective Ingestigation into Cancer and Nutrition (EPIC) cohorts’ aan. Binnen EPIC omvat onbewerkt vers vlees al het vlees dat niet is behandeld of bereid (geconserveerd, gekookt) maar wel vlees dat alleen is gehakt of ingevroren. [15] Dit komt overeen met de definitie van vers vlees in Europese wetgeving, waarin vers vlees omschreven staat als vlees dat, buiten koelen of invriezen, geen enkele behandeling heeft ondergaan om de houdbaarheid te bevorderen. [16]   

Het World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research (WCRF/AICR) gaf in 2007 aan dat er geen algemeen aanvaarde definitie van bewerkt vlees is. Het gevolg is dat de term ‘bewerkt vlees’ ook binnen wetenschappelijk onderzoek niet consistent gebruikt wordt. Vanuit WCRF/AICR [17] en de Gezondheidsraad [13] worden met bewerkt vlees varianten van vlees bedoeld die voorafgaand aan de verkoop zijn bewerkt om de smaak of houdbaarheid te verbeteren door middel van roken, zouten, pekelen, fermenteren of het toevoegen van conserveringsmiddelen zoals nitraat of nitriet. Binnen EPIC wordt al het verse vlees dat bewerkt is, zoals conservering door zouten (toevoegen van natriumchloride), pekelen (toevoeging van natriumchloride met nitriet of nitraat), roken, marineren of verhitten, of als kant-en-klaar product wordt verkocht, ingedeeld als bewerkt vlees. [15, 18] Dit komt overeen met de definitie van vleesbereidingen in Europese wetgeving en de Warenwet: vers vlees, met inbegrip van vlees dat in kleine stukken is gehakt, waarin levensmiddelen, kruiderijen of additieven zijn toegevoegd. [16, 19] Gehakt, hamburgers en worsten kunnen onder zowel vers (onbewerkt) vlees vallen, als bewerkt vlees. [3] Als fabrikanten additieven toevoegen, vallen deze producten binnen wetgeving in de groep vleesbereidingen.  

Binnen EPIC werden de meeste soorten onbereid gehakt ingedeeld in de groep vers vlees. [15] Het is bij het Voedingscentrum niet duidelijk of dat alleen gehakt was zonder of ook met additieven. Aan de meeste varianten gehakt die consumenten kunnen kopen in de Nederlandse supermarkt zijn additieven toegevoegd, zoals conserveermiddelen, voedingszuren en antioxidanten.  

Indeling van bewerkt en onbewerkt vlees door het Voedingscentrum 

We delen vlees in als onbewerkt op basis van de definities vanuit wetenschap en wetgeving: vers vlees dat geen behandeling heeft ondergaan om de houdbaarheid te bevorderen, zoals het toevoegen van zout.   

Daarnaast delen we gehakt en tartaar in op basis van EPIC in als vers vlees, ongeacht of hieraan additieven zijn toegevoegd. Verder kan vlees dat voor aankoop door de consument door de fabrikant al verhit is, ingedeeld worden als Schijf van Vijf. Voorbeelden hiervan zijn rosbief, gegaarde kipfilet (geen vleeswaren) of mager gehakt in kant-en-klare maaltijden. Alle overige soorten vlees delen we in als bewerkt vlees.   

Samenstelling van vlees 

Verzadigd vet 

De hoeveelheid verzadigd vet in onbewerkt vlees loopt sterk uiteen van 0,3 gram per 100 gram in kalkoenfilet tot 12 gram per 100 gram in schapenvlees. [4] Het advies van de Gezondheidsraad is om niet meer dan 10% van de calorieën die je op een dag nodig hebt, uit verzadigd vet te halen. [7] Door het regelmatig eten van vet vlees is het lastiger om dit advies te halen.   

De Gezondheidsraad geeft aan dat magere vleessoorten de voorkeur hebben. Wat onder magere vlees verkocht mag worden is vastgelegd in de wetgeving en betreft een percentage totaal vet. [19] Het Voedingscentrum hanteert geen criterium voor totaal vet, maar een criterium voor verzadigd vet. Met het criterium verzadigd vet ≤ 5,0 gram per 100 gram kan een groter deel van het dier worden geconsumeerd dan wanneer was gekozen voor een lager criterium voor verzadigd vet. Vleessoorten met veel verzadigd vet, zoals een speklap en vette gehaktsoorten staan niet in de Schijf van Vijf.   

Frituren 

Van frituren worden producten erg vet. En veel vet levert veel calorieën. Gefrituurd vlees staat daarom niet in de Schijf van Vijf.   

Keuzemogelijkheden voor vlees door de consument 

Omdat al het bewerkte vlees buiten de Schijf van Vijf staat, willen we consumenten keuzemogelijkheden bieden binnen het onbewerkte vlees binnen de Schijf van Vijf. Voor onbewerkt onbereid vlees wordt als verzadigd-vetcriterium het niveau ≤5,0 gram/100 gram aangehouden. Naast de magere soorten als biefstuk, kipfilet en varkenshaas staan daardoor ook (extra) mager rundergehakt, kip met vel, lamsbout, riblappen, schapenvlees ≤10 gram vet per 100 gram product, en runder-entrecote in de Schijf van Vijf.  

Aandachtspunten voor adviezen over vlees 

Er is een substantiële vermindering van de consumptie van vlees nodig, zowel vanuit gezondheids- als milieuoverwegingen. We raden aan om maximaal 300 gram vlees te eten per week, waarvan maximaal 100 gram rood vlees per week. Eventuele keuzes van producten die niet in de Schijf van Vijf staan vallen ook onder dit maximum. Bewerkt vlees adviseren we zo min mogelijk te eten.   

In het advies geven we aan om te variëren met andere (plantaardige) eiwitbronnen. We geven uitleg waarom het Voedingscentrum minder rood vlees aanbeveelt dan de richtlijn van de Gezondheidsraad. De vleesconsumptie heeft een hoge impact op het milieu. Ook de Gezondheidsraad geeft aan dat een vermindering beneden de grens van de richtlijn van 200 gram rood vlees per dag goed zou zijn voor het milieu.   

Voor de bereiding raden we aan om bereidingsvetten te gebruiken die in de Schijf van Vijf staan en om zo min mogelijk zout toe te voegen. Vanuit verspilling is het niet wenselijk dat vettere vleessoorten niet worden gegeten. De consument kan overwegen om ook af en toe voor vet vlees te kiezen dat niet in de Schijf van Vijf staat. 

Kant-en-klare vegetarische producten staan in de groep peulvruchten, vis, ei en vlees van het vak met eiwitrijke producten in de Schijf van Vijf. Ze kunnen helpen om op te schuiven naar een meer plantaardig eetpatroon en kunnen een deel van de voedingsstoffen leveren die in vlees zitten. 

Schijf van Vijf-criteria kant-en-klare vegetarische producten

• Verzadigd vet: ≤ 2,5 gram per 100 gram  
• Zout: ≤ 1,1 gram per 100 gram  
• Suiker: niet toegevoegd  
• IJzer ≥ 2,1 milligram per 100 gram 
• Vitamine B12 ≥ 0,38 microgram per 100 gram 
• Eiwit ≥ 12 energie% 
• Niet gefrituurd 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over kant-en-klare vegetarische producten 

De richtlijn ‘Eet volgens een meer plantaardig en minder dierlijk voedingspatroon’ van de Gezondheidsraad [13] en de richtlijn ‘Niet meer dan 200 gram rood vlees per week en zo min mogelijk bewerkt (rood en wit) vlees’ stimuleert het kiezen van meer plantaardige eiwitbronnen. Dit kan door te kiezen voor peulvruchten en noten in plaats van vlees. Voor zowel peulvruchten als noten heeft de Gezondheidsraad een richtlijn opgesteld.   

Ook kan gekozen worden voor plantaardige eiwitbronnen die als vleesvervanger worden gepositioneerd, zoals kant-en-klare vegetarische producten. Voor deze producten heeft de Gezondheidsraad geen richtlijn opgesteld. Zij geeft aan dat ‘deze producten kunnen passen binnen een gezond en duurzaam voedingspatroon, maar de mate waarin hangt af van de rest van het voedingspatroon’. 

Bewerking van kant-en-klare vegetarische producten 

Alle producten in deze productgroep zijn bewerkt. Het zijn veelal plantaardige varianten van bewerkt vlees. Om het gebruik van plantaardige producten in plaats van dierlijke producten te stimuleren, en dat voor de consument makkelijker te maken, kunnen kant-en-klare vegetarische producten in de Schijf van Vijf staan. Ze moeten daarbij voldoen aan de opgestelde criteria.   

Samenstelling van kant-en-klare vegetarische producten 

Kant-en-klare vegetarische producten hebben een zeer uiteenlopende samenstelling. De ingrediënten komen uit verschillende bronnen. Veel producten zijn plantaardig, maar er zijn ook producten met kaas en ei.  

Verzadigd vet 

Kant-en-klare vegetarische producten opgenomen in NEVO 2025 [4] hebben op producten met kaas en een aantal vegetarische worsten na, een verzadigd vetgehalte ≤ 2,5 g/100 g. Daarom is het verzadigd vet criterium lager gesteld dan voor onbewerkt vlees. Het criterium voor verzadigd vet komt overeen met grenswaarde 1 van de NAPV (Nationaal Aanpak Productontwikkeling) voor vleesbereidingen. [11]  

Zout 

Er is een groot aanbod in kant-en-klare vegetarische producten. De meeste producten bevatten veel zout (In NEVO 2025 variërend van 0,09 tot 2,6 gram zout/100 gram, in de Levensmiddelendatabank tussen de 0 en 5,1 gram zout/100 gram). In 2016 is het criterium voor natrium gesteld op het minimum dat in deze producten door de NVWA in 2014 [20] werd aangetroffen: natrium ≤450 milligram/100 gram. Omdat we in de NEVO en in LEDA voldoende producten zien die hieraan voldoen, blijft het zoutcriterium op het niveau van 1,1 gram per 100 gram gehandhaafd. Dit komt overeen met grenswaarde 1 van de NAPV [11] voor vleesvervangers.  

Substitutiecriteria 

Voor kant-en-klare vegetarische producten geldt dat ze moeten voldoen aan de substitutiecriteria voor het ijzergehalte (Fe) en het vitamine B12-gehalte, namelijk Fe ≥2,1 milligram/100 gram en vitamine B12 ≥0,38 microgram/100 gram. Dit zijn de niveaus die op het etiket vermeld mogen worden volgens verordening 1169/2011. Daarnaast moet meer dan 12% van de energie afkomstig zijn van eiwit.  

Vlees is rijk aan vitamine B12 en is na zuivel de belangrijkste leverancier van vitamine B12. Voor ijzer is verrijking op basis van het afwegingskader niet vanzelfsprekend. Niet al het vlees is een bron van ijzer. Dit geldt voor een groot deel van het rundvlees wel, maar voor varkensvlees en kip niet. Ook draagt vlees voor minder dan 20% bij aan de huidige ijzerinname (VCP 2019-2021). Bij het opschuiven naar een meer plantaardig voedingspatroon waarin plaats is voor een kleine hoeveelheid rood vlees, is na expertconsultatie besloten een criterium voor ijzer te handhaven omdat er zorgen zijn over de ijzerinname bij het opschuiven naar een meer plantaardig en minder dierlijk voedingspatroon.   

Keuzemogelijkheden voor kant-en-klare vegetarische producten door de consument 

Een klein aandeel van de kant-en-klare vegetarische producten staat in de Schijf van Vijf. Onderzoek van ProVeg uit 2025 [21] laat zien dat er een toename is van het aantal producten dat voldoet aan de criteria van de Schijf van Vijf ten opzichte van 2023. Het verlagen van het eiwitcriterium van 20 energieprocent naar 12 energieprocent en aparte criteria voor falafel onder peulvruchten zal waarschijnlijk leiden tot meer keuze binnen de Schijf van Vijf.   

Volgens de wetgeving mogen biologische producten niet worden verrijkt. [22] De consument kan dus geen biologische kant-en-klare vegetarische producten kiezen die in de Schijf van Vijf staan. Andere vegetarische alternatieven die in de Schijf van Vijf staan zijn tofu, tempé, (bewerkte) peulvruchten en noten. In deze producten is wel een biologische keuze binnen de Schijf van Vijf mogelijk   

Aandachtspunten voor adviezen over kant-en-klare vegetarische producten 

In de advisering besteden we aandacht aan het hoge zoutgehalte van veel van deze producten. Kant-en-klare vegetarische producten kunnen gebruikt worden als variatie op andere producten uit de productgroep peulvruchten, vis, ei en vlees, of noten. Maar het is niet nodig om kant-en-klare vegetarische producten te nemen. We benadrukken om vlees vooral te vervangen door peulvruchten en noten. Voor mensen die regelmatig vlees en andere dierlijke producten eten, is het kiezen van een verrijkt product minder van belang.

Melk en melkproducten staan in de groep zuivel(alternatieven) van het vak peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) van de Schijf van Vijf.

Schijf van Vijf-criteria melk en melkproducten

• Verzadigd vet: ≤ 1,1 gram per 100 gram 
• Zout: niet toegevoegd 
• Suiker ≤ 5 gram per 100 gram of niet toegevoegd 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over melk en melkproducten 

Op basis van de richtlijn van de Gezondheidsraad ‘Neem enkele porties zuivel per dag, met variatie tussen de soorten’ staat zuivel in de Schijf van Vijf. Zuivel omvat in de richtlijn melk en producten gemaakt van melk, zoals yoghurt en kaas. Het gaat alleen over zuivel van dierlijke bronnen. De consumptie van enkele porties zuivel hangt samen met een lagere kans op chronische ziekten. Melk hangt samen met een lagere kans op darmkanker en beroerte en yoghurt met een lagere kans op darmkanker en diabetes type 2. Er wordt aangeraden om niet meer zuivel te consumeren dan wordt aanbevolen voor het beperken van het risico op chronische ziekte. De Gezondheidsraad geeft aan dat magere en halfvolle zuivelproducten de voorkeur hebben.  

Bewerking van melk- en melkproducten 

Magere en halfvolle melkpoeder staat in de Schijf van Vijf, omdat na toevoeging van water het product voldoet aan de criteria. Halfvolle en magere koffiemelk is geconcentreerde melk die verdund wordt in de koffie en op die manier voldoet aan de criteria.   

Samenstelling van melk- en melkproducten  

Verzadigd vet 

Volgens NEVO (2025) zit in halfvolle melk en halfvolle yoghurt 0,9 gram verzadigd vet/100 gram. Er is ook halfvolle melk verkrijgbaar met een verzadigd vet-criterium van 1,1 gram verzadigd vet/100 gram. Halfvolle kwark bevat 2,1 gram verzadigd vet/100 gram en staat niet in de Schijf van Vijf. Dit niveau is te hoog om het als criterium voor verzadigd vet voor deze categorie te stellen, omdat het dan geen onderscheidend criterium meer is. Het criterium is daarom gesteld op de variatie in verzadigd vetgehalte van halfvolle melk verkrijgbaar in de supermarkt: ≤1,1 gram verzadigd vet/100 gram.  

Suiker 

Voor suiker geldt een dubbel criterium: totaal suiker ≤ 5 gram per 100 gram en voor alles boven de 5 gram: geen suiker toegevoegd  

Het criterium ≤ 5 gram per 100 gram betekent dat ook zuivelproducten met een kleine hoeveelheid toegevoegd suiker in de Schijf van Vijf kunnen passen, mits totaal suiker 5 gram of minder is. Het criterium voor totaal suiker was in 2016 gesteld op het niveau van wat maximaal van nature voorkomt in de producten die opgenomen zijn in NEVO. Dit was ≤6 gram/100 gram. Het suikergehalte van de meeste naturelproducten ligt echter op 5,0 gram per 100 gram of lager (NEVO).  

NAPV [11] geeft aan dat producten met een suikercriterium ≤ 5,0 gram per 100 gram voor melkproducten (gebaseerd op waarden van NEVO) worden beschouwd als niet-herformuleerbaar voor suiker, in verband met lactose (melksuiker) dat van nature aanwezig is in de producten. Om hierbij aan te sluiten hebben we het suikercriterium voor melk en melkproducten bijgesteld van 6 naar 5 gram per 100 gram.   

Wordt het criterium voor totaal suiker overschreden, dan kan dat nog komen door de suikers die van nature in een product zitten. Daarom handhaven we boven de 5 gram het criterium ‘geen suiker toegevoegd’. Producten met een suikergehalte hoger dan 5 gram per 100 gram, maar zonder toegevoegd suiker staan dus in de Schijf van Vijf.   

Melk- en yoghurtdranken met toegevoegd suiker, waarbij het gehalte aan totaal suiker hoger dan 5 gram per 100 gram is, beschouwen we als een suikerhoudende drank. Suikerhoudende dranken staan niet in de Schijf van Vijf.  

Keuzemogelijkheden voor melk en melkproducten door de consument 

Er is voldoende keuze in naturelproducten. Daarnaast is er keuze in producten met een klein beetje toegevoegd suiker en producten gezoet met kunstmatige zoetstoffen. Het verlagen van het suikercriterium van 6 naar 5 gram per 100 gram heeft weinig consequenties voor de keuze in Schijf van Vijf-zuivelproducten. Er staan in NEVO 2025 geen producten met een suikergehalte tussen de 5 en 6 gram. In de Levensmiddelendatabank staan een beperkt aantal producten met een suikergehalte tussen de 5 en 6 gram suiker per 100 gram. Een deel hiervan staat wel in de Schijf van Vijf, omdat er geen suiker is toegevoegd.  

Aandachtspunten voor adviezen over melk en melkproducten 

Het is belangrijk om te variëren tussen melk, yoghurt en kaas. Volle melkproducten hebben een hogere energiedichtheid dan de halfvolle of magere varianten. Met oog op het handhaven van de energiebalans heeft magere en halfvolle zuivel de voorkeur boven volle zuivel. Ook vanwege de hoeveelheid verzadigd vet hebben de magere en halfvolle varianten de voorkeur. Uit milieuoogpunt kan overwogen worden om af en toe voor volle zuivel te kiezen. [13] Vanwege de milieu-impact raden we aan om binnen de aanbevolen hoeveelheid zuivel en zuivelalternatief ook elke dag een keer voor een verrijkt zuivelalternatief te kiezen. Zo krijgen consumenten voldoende zuivel binnen voor de positieve gezondheidseffecten. En door af te wisselen wordt het milieu minder belast. [13] 

Alternatieven voor zuivel staan in de groep zuivel(alternatieven) van het vak peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) van de Schijf van Vijf. 

Schijf van Vijf-criteria alternatieven voor zuivel

• Verzadigd vet: ≤ 1,1 gram per 100 gram 
• Zout: ≤ 0,30 gram per 100 gram 
• Suiker: ≤ 5 gram per 100 gram 
• Calcium: ≥ 120 milligram/100 gram 
• Vitamine B2: ≥ 0,21 milligram/100 gram 
• Vitamine B12: ≥ 0,38 microgram/100 gram 
• Eiwit: ≥ 12 energie% 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over alternatieven voor zuivel  

Er is weinig onderzoek naar de relatie tussen zuivelalternatieven en het risico op chronische ziekten. Alleen voor sojadrink werd een verlagend effect gezien op LDL-cholesterol. De Gezondheidsraad geeft om die reden geen aanbeveling over de consumptie van zuivelalternatieven. [13] Maar zij ziet ook geen reden om de consumptie af te raden. Ook geeft zij aan dat het gebruik van zuivelalternatieven een makkelijke manier kan zijn om de transitie naar een meer plantaardig eetpatroon te maken. De Gezondheidsraad geeft aan dat bij regelmatig gebruik van een zuivelalternatief in plaats van zuivel het verstandig kan zijn om te kiezen voor een variant die verrijkt is met calcium, vitamine B2 en vitamine B12. 

Samenstelling van alternatieven voor zuivel 

De samenstelling van zuivelalternatieven volgt zoveel mogelijk de criteria voor zuivel.   

Totaal suiker 

Het suikercriterium van zuivelalternatieven is daarom net als bij zuivel verlaagd van 6 gram naar 5 gram per 100 gram.   

Zout 

Aan zuivelalternatieven wordt soms zout toegevoegd. Om deze reden is voor de plantaardige eiwitdranken en desserts een laag zoutcriterium gesteld in plaats van ‘niet toegevoegd’ als criterium. Het niveau is in 2024 verhoogd naar het niveau dat in de Levensmiddelendatabank werd gezien voor alternatieven voor yoghurt (0,30 gram per 100 gram).  

Substitutiecriteria 

Voor zuivelalternatieven geldt dat ze moeten voldoen aan de substitutiecriteria voor calcium (≥ 120 milligram per 100 gram), vitamine B2 (≥ 0,21 milligram per 100 gram) en vitamine B12 (≥ 0,38 microgram per 100 gram). Dit zijn de niveaus die op het etiket vermeld mogen worden volgens verordening 1169/2011. [23] Deze micronutriënten zijn kenmerkende voedingsstoffen van zuivel volgens het gebruikte afwegingskader.   

Aandachtspunt bij het opstellen van criteria voor zuivel is dat voor vermelding op het etiket andere niveaus van de criteria gehanteerd kunnen worden voor zuiveldranken (7,5% van de referentie-inname volgens verordening 1169/2011)) dan voor yoghurt en desserts (15% van de referentie-inname). Het niveau van calcium en vitamine B12 in melk ligt op het niveau van of hoger dan 15% van de referentie-inname. Het niveau van vitamine B2 ligt op 13% van de referentie-inname. Voor calcium, vitamine B2 en vitamine B12 hebben we het niveau van het criterium op 15% van de referentie-inname gesteld. Daarmee gelden voor zuiveldranken en yoghurt/desserts dezelfde criteria. Dit niveau mag worden vermeld op het etiket van zowel de dranken als de yoghurt/desserts en is ook het niveau dat in de praktijk wordt toegevoegd.   

Het niveau van de criteria is daarmee hoger dan voorheen, maar dat verandert voor de toepassing in de praktijk niet. Daarnaast moet meer dan 12% van de energie afkomstig zijn van eiwit. Naast calcium, vitamine B2 en vitamine B12 is zuivel ook een belangrijke leverancier van jodium. In principe is het mogelijk om voldoende jodium binnen te krijgen via brood (mits gebakken met bakkerszout) en vis. We volgen de ontwikkelingen in het verrijkingsbeleid om te bepalen of het in de toekomst wenselijk is een jodiumcriterium voor zuivelalternatieven vast te stellen. 

Keuzemogelijkheden voor alternatieven voor zuivel door de consument 

Het verlagen van het suikercriterium van 6 gram naar 5 gram per 100 gram heeft weinig consequenties voor de keuzemogelijkheden. Om de consument iets meer keuze te geven en te kunnen variëren binnen de zuivelalternatieven, is het energiepercentage eiwit verlaagd van 20 energie% (rijk aan eiwit) naar 12 energie% (bron van eiwit). Er is echter beperkte keuze in zuivelalternatieven die verrijkte zijn met calcium, vitamine B12 én vitamine B2. We hopen dat fabrikanten het aanbod in producten verrijkt met deze voedingsstoffen vergroten, zodat deze in alle supermarkten verkrijgbaar zijn. Dit is noodzakelijk omdat zuivelalternatieven onderdeel zijn van de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf voor alle eetvoorkeuren. Volgens de wetgeving mogen biologische producten niet worden verrijkt. [22] De consument kan dus geen biologische zuivelalternatieven kiezen die in de Schijf van Vijf staan.  

Aandachtspunten voor adviezen over alternatieven voor zuivel  

We besteden aandacht aan de advisering van zuivelalternatieven omdat zuivelalternatieven onderdeel zijn van de aanbevolen hoeveelheden uit de Schijf van Vijf voor alle eetvoorkeuren.  Aan zuivelalternatieven kunnen niet dezelfde gezondheidseffecten worden toegekend als aan melk(producten). Maar verrijkte zuivelalternatieven kunnen wel bijdragen aan de inname van de voor zuivelkenmerkende voedingsstoffen. We raden consumenten aan om verrijkte alternatieven te kiezen. Hierbij moeten we ook vermelden dat biologische producten niet verrijkt zijn.   

Voor consumenten is het lastig om zelf op basis van de voedingswaarde vast te stellen welke zuivelalternatieven aan het eiwitcriterium voldoen. Soja- en erwtendranken voldoen aan dit criterium. Zij kunnen de gratis ‘Kies Ik Gezond?’-app van het Voedingscentrum gebruiken om te zien of zuivelalternatieven aan alle criteria voldoen. 

Kaas staat in de groep zuivel van het vak peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) van de Schijf van Vijf. Onder de productgroep kaas vallen harde en zachte kaassoorten en spreads zoals smeerkaas en zuivelspreads. 

Schijf van Vijf-criteria kaas

• Verzadigd vet: ≤ 14 gram per 100 gram 
• Zout: ≤ 2,0 gram/100 gram 
• Suiker: niet toegevoegd 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over kaas  

Op basis van de richtlijn van de Gezondheidsraad ‘Neem enkele porties zuivel per dag, met variatie tussen de soorten’ staat kaas in de Schijf van Vijf. De consumptie van zuivel hangt samen met een lagere kans op darmkanker. Kaas hangt samen met een lagere kans op hart- en vaatziekten. Er wordt aangeraden om niet meer zuivel te consumeren dan wordt aanbevolen voor het beperken van het risico op chronische ziekte. Daarnaast levert kaas veel voedingstoffen zoals eiwit, calcium, vitamine B2 en vitamine B12. De Gezondheidsraad geeft aan dat kaas met een laag vetgehalte de voorkeur heeft, omdat de inname van verzadigd vet op basis van de voedingsnormen beperkt moet blijven. Ook heeft kaas laag in zout de voorkeur. 

Samenstelling van kaas 

Verzadigd vet

Aan het verzadigd-vetcriterium ≤14 gram/100 gram voldoen 30+ kaas en kaas met een lager vetgehalte. Ook een aantal zachte kazen en smeerbare zuivelspreads voldoen hieraan. 

Zout

Het natriumgehalte van kazen varieert. Veel harde kazen hebben een natriumgehalte tussen de 700 en 850 milligram/100 gram. Criterium voor natrium is gesteld op ≤820 milligram/100 gram, zodat oude 30+ kaas ook nog kan voldoen. [4]   

Keuzemogelijkheden voor kaas door de consument 

Veel soorten kaas bevatten veel zout en verzadigd vet. Maar er is voldoende keuze in harde en zachte kaas en spreads die in de Schijf van Vijf staan.   

Aandachtspunten voor adviezen over kaas 

We raden aan om te letten op de hoeveelheid verzadigd vet en zout in kaas. 

Kaasalternatieven worden ingedeeld in de groep zuivel(alternatieven) van het vak peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) van de Schijf van Vijf.  

Schijf van Vijf-criteria kaasalternatieven

• Verzadigd vet: ≤ 14 gram/100 gram 
• Zout: ≤ 2,0 gram/100 gram 
• Suiker: niet toegevoegd 
• Calcium: ≥ 500 milligram/100 gram 
• Vitamine B12: ≥ 0,38 microgram/100 gram 
• Vitamine B2: ≥ 0,21 milligram/100 gram 
• Eiwit: ≥ 12 energie% 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over alternatieven voor kaas 

Er is weinig onderzoek naar de relatie tussen zuivelalternatieven en het risico op chronische ziekten. Alleen voor sojadrink werd een verlagend effect gezien op LDL-cholesterol. De Gezondheidsraad geeft om die reden geen aanbeveling over de consumptie van zuivelalternatieven. [13] Maar zij ziet ook geen reden om de consumptie af te raden. Ook geeft zij aan dat het gebruik van zuivelalternatieven een makkelijke manier kan zijn om de transitie naar een meer plantaardig eetpatroon te maken. Bij regelmatig gebruik van een zuivelalternatief in plaats van zuivel kan het verstandig zijn te kiezen voor een variant die verrijkt is met calcium, vitamine B2 en vitamine B12. 

Samenstelling van alternatieven voor kaas 

Alternatieven voor kaas hebben een uiteenlopende samenstelling. Veel producten zijn gemaakt op basis van kokosvet, maar er zijn ook alternatieven op basis van noten. Aan alternatieven voor kaas kunnen niet dezelfde gezondheidseffecten worden toegekend als aan kaas gemaakt van melk. Ze kunnen echter wel bijdragen aan de inname van de voor zuivelkenmerkende voedingsstoffen wanneer zij hiermee zijn verrijkt. Op basis van het afwegingskader zijn calcium en vitamine B12 kenmerkende nutriënten voor kaas. Met de aanbevolen hoeveelheid kaas van 20 gram per dag speelt kaas een minder nadrukkelijke rol bij de inname van vitamine B2.   

Voor kaasalternatieven hanteert het Voedingscentrum -vanwege eenduidigheid- dezelfde nutriënten als voor zuivelalternatieven, dus calcium, vitamine B2 en vitamine B12. Alternatieven voor kaas moeten voldoen aan criteria voor kaas en een aantal aanvullende criteria met betrekking tot de kenmerkende nutriënten voor zuivel, namelijk calcium (Ca) ≥500 milligram/100 gram, vitamine B2 ≥ 0,21 milligram/100 gram en vitamine B12 ≥ 0,38 microgram/100 gram, en meer dan 12% van de energie moet afkomstig zijn van eiwit. Kaas heeft van nature een hoger drogestofgehalte dan melk en daardoor een hoger calciumgehalte. Daarom is het criterium voor calcium hoger dan 15% van de referentie-inname volgens verordening 1169/2011 [23] en is gesteld op wat van nature in kaas voorkomt.   

Keuzemogelijkheden voor alternatieven voor kaas door de consument 

Er is geen keuze in alternatieven voor kaas die voldoen aan de gestelde criteria voor de Schijf van Vijf.   

Aandachtspunten voor adviezen over alternatieven voor kaas 

In de aanbevolen hoeveelheden zuivelalternatieven (zoals sojadrink) uit de Schijf van Vijf voor mensen die plantaardig eten, hebben we al rekening gehouden met het feit dat er geen alternatieven voor kaas in de Schijf van Vijf staan. Voor een kaassmaak op bijvoorbeeld een pastagerecht kan gekozen worden voor edelgistvlokken. Deze leveren niet de voor kaas kenmerkende microvoedingsstoffen en staan daarom niet in de Schijf van Vijf, maar bevatten wel weinig verzadigd vet en zout.  

Oliën en vetten staan in het vak smeer- en bereidingsvetten van de Schijf van Vijf. Ze leveren onverzadigde vetten en vitamines A, D en E.

Schijf van Vijf-criteria oliën en vetten

• Verzadigd vet: ≤ 30% totaal vet 
• Transvet: ≤ 1 gram/100 gram 
• Zout: ≤ 0,40 gram/100 gram 
• Suiker: niet toegevoegd 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over oliën en vetten

De richtlijn Gezondheidsraad is ‘Vervang boter, harde margarines en bak- en braadvetten door zachte margarines, vloeibaar bak- en braadvet en plantaardige oliën’. Het advies van de Gezondheidsraad voor deze productgroep is geformuleerd in vervangingstermen: vervang verzadigd vet door onverzadigd vet. [1] Verzadigd vet verhoogt het LDL-cholesterol in het bloed. Een te hoog LDL-cholesterol is niet goed voor de bloedvaten.

Samenstelling van oliën en vetten

Verzadigd vet 

In de productgroep vetten zitten producten die variëren in vetgehalte van 25% (halvarine met minder vet) tot 100% (olie). Een criterium per 100 gram kan tot gevolg hebben dat producten met een laag vetgehalte een ongunstiger vetzuursamenstelling hebben dan producten met een hoog vetgehalte. We hanteren voor verzadigd vet het criterium ‘30% van totaal vet’. [24] Hiermee moeten alle producten binnen deze productgroep voldoen aan dezelfde verhouding verzadigd vet:onverzadigd vet. Met het verzadigd-vetcriterium uitgedrukt als percentage van totaal vet wordt beter aangesloten bij de vervangingsrichtlijn dan met een criterium op verzadigd vet alleen.  

Transvet 

Volgens NEVO (2025) bevatten alle halvarines en zachte margarines 1 gram transvet of minder. Criterium is gesteld op een productgroepspecifiek criterium van ≤1 gram/100 gram.  

Zout

Voor zout is een productgroepspecifiek criterium toegepast van 0,40 gram/100 gram omdat aan sommige margarines en bak- en braadvetten zout wordt toegevoegd en de zoutinname beperkt moet worden.

Keuzemogelijkheden voor oliën en vetten door de consument

De Gezondheidsraad raadt zachte margarines aan als vervanging voor boter en harde margarine. Volgens de Warenwet bevat margarine 80% vet. [25] Er is weinig keuze in zachte margarines voor op brood volgens deze definitie. De meeste zachte smeervetten hebben een lager vetgehalte. In smeervetten met een lager vetgehalte en een gunstige verhouding van de vetzuren is voldoende keuze. Ook in plantaardige oliën en vloeibaar bak- en braadvet is voldoende keuze.  

Aandachtspunten voor de advisering over oliën en vetten

Margarines bevatten meer energie dan bijvoorbeeld halvarines. De reden om voor halvarine te kiezen in plaats van margarine, is dat dat kan bijdragen aan het handhaven van de energiebalans. Ook smeervetten met een lager vetgehalte zijn daarom opgenomen in de Schijf van Vijf. Aandachtspunt voor de advisering is om voldoende te nemen van vetten die verrijkt zijn met vitamine A en D. Dit kan door het brood te besmeren met halvarine of margarine en bij het bereiden van de warme maaltijd te variëren met olie en vloeibaar bak- en braadvet. 

In het vak dranken staan dranken zonder suiker. 

Schijf van Vijf-criteria dranken

• Water 
• Thee, zonder suiker 
• Koffie, gefilterd en zonder suiker  
• Geen alcohol 

Voorbeelden

Gezondheidsraad over dranken  

Het advies van de Gezondheidsraad vanuit de Richtlijn goede voeding 2015 over dranken is: [1] 

• Drink dagelijks drie koppen thee. Het drinken van groene en zwarte thee verlaagt namelijk het risico op een beroerte en verlaagt de bloeddruk. 
• Vervang ongefilterde koffie door gefilterde koffie. Het drinken van ongefilterde koffie verhoogt namelijk het LDL-cholesterol.
• Drink zo min mogelijk suikerhoudende dranken. Veel dranken met suiker nemen, vergroot namelijk de kans op overgewicht en diabetes type 2. 
• Drink geen alcohol of in ieder geval niet meer dan één glas per dag. Alcohol is namelijk schadelijk voor de gezondheid.  

Samenstelling van dranken 

Thee 

Het advies van de Gezondheidsraad vanuit de Richtlijnen goede voeding 2015 om drie koppen thee te drinken, geldt specifiek voor groene en zwarte thee. Maar het Voedingscentrum stelt dat het drinken van kruidenthee en fruitthee het lichaam ook op een gezonde manier van vocht voorziet. Het zijn ook dranken die geen calorieën bevatten, en de tanden niet aantasten. Daarom staat, naast groene en zwarte thee, ook kruidenthee en fruitthee in de Schijf van Vijf. Aan deze soorten thee kunnen alleen niet dezelfde gezondheidseffecten toegekend worden als aan zwarte en groene thee.   

Koffie 

De Gezondheidsraad geeft bij de Richtlijnen goede voeding 2015 aan dat bij het bereiden van koffie een filter de cholesterol-verhogende stoffen cafestol en kahweol kan wegvangen. De Gezondheidsraad deelt filterkoffie, koffie van koffiepads, oploskoffie en automatenkoffie op basis van vloeibaar koffieconcentraat in als gefilterde koffie. Ze geven daarnaast aan dat espresso en koffie van koffieautomaten waarin de koffie vers gezet wordt, zowel ingedeeld kunnen worden als gefilterde als ongefilterde koffie, afhankelijk van het soort automaat en de filter die gebruikt wordt. Kookkoffie, koffie van een cafetière, en Griekse en Turkse koffie deelt de Gezondheidsraad in als ongefilterde koffie. Daarom staan deze koffievarianten niet in de Schijf van Vijf.    

Suikerhoudende dranken, frisdranken, sappen en smoothies 

Het advies van de Gezondheidsraad is om zo min mogelijk suikerhoudende dranken te drinken, en daarom staat thee en koffie met suiker niet in de Schijf van Vijf. Als toegevoegd suiker, oftewel mono- en disachariden, wordt hierbij ook het toevoegen van bijvoorbeeld honing, siroop, stroop en vruchtensapconcentraat gerekend. Het toevoegen van de koolhydraat maltodextrine, een oligosacharide, rekent het Voedingscentrum niet als toegevoegd suiker. [26, 27]    

Fabrikanten mogen een drank ‘frisdrank’ of ‘limonade’ noemen als er naast water ook suiker of zoetstoffen in zitten. Daarnaast kunnen ook andere ingrediënten toegevoegd zijn zoals aroma’s (oftewel een smaakje) en voedingszuren. [28] Zuren in dranken zorgen voor tanderosie, oftewel ze tasten het glazuur van de tanden aan. [29] In light-frisdranken zit geen of minder suiker dan in frisdranken met suiker, maar wel zuren die slecht zijn voor het gebit. Daarom staan light-frisdranken ook niet in de Schijf van Vijf. Water met koolzuur is iets zuurder dan water zonder koolzuur, maar het is niet zo zuur dat het net zo slecht is voor de tanden als frisdranken. [29, 30] Water waar alleen aroma’s en koolzuur (prik) aan toegevoegd zijn, delen we dan ook in als water.  

Groente of fruit dat wordt gedronken delen we niet in bij de productgroepen groente of fruit maar bij de productgroep dranken. Volgens de definitie van de Gezondheidsraad vanuit de Richtlijn goede voeding 2015 vallen groentesappen buiten de productgroep groente. In de onderzoeken die de Gezondheidsraad heeft gebruikt voor het advies over fruit in de Richtlijnen goede voeding 2015, was naast onbewerkt vers fruit ook gedroogd fruit, fruit uit blik en soms ook vruchtensap meegenomen. Maar het advies van de Gezondheidsraad is ook om zo min mogelijk suikerhoudende dranken te drinken, en daar rekent de Gezondheidsraad naast frisdranken ook sappen onder. Verder is het gezonder om groente en fruit te eten dan te drinken (zie verdere toelichting bij productgroepen groente en fruit). Daarom staat groente en fruit dat wordt gedronken niet in de Schijf van Vijf.   

Aandachtspunten voor de advisering over dranken 

In de advisering over thee houden we rekening met de plantengifstoffen die thee kan bevatten. De Gezondheidsraad geeft geen advies voor het drinken van een bepaalde hoeveelheid koffie. Bij de advisering over koffie houden wij rekening met de hoeveelheid cafeïne en cafestol die in koffie kan zitten. 

Ook producten die niet in de Schijf van Vijf staan passen in beperkte mate in een gezond voedingspatroon. Producten die niet in de Schijf van Vijf staan lopen sterk uiteen in gebruik, hoeveelheid energie en voedingsstoffen. Sommige producten bevatten relatief weinig calorieën, suiker, zout en verzadigd vet en passen binnen een gezond voedingspatroon af en toe naast producten die in de Schijf van Vijf staan. Andere producten leveren zo veel energie, suiker, zout of verzadigd vet, dat het advies is ze alleen bij uitzondering te eten.

Producten die niet in de Schijf van Vijf staan worden daarom onderverdeeld in 2 categorieën: dagkeuzes (kleine keuzes buiten de Schijf van Vijf, kunnen er af en toe bij) en weekkeuzes (grotere keuzes buiten de Schijf van Vijf, met het advies bij uitzondering te eten of te drinken). De criteria voor het onderscheid in dagkeuze en weekkeuze zijn eerder vastgesteld [31] en bruikbaar gebleken, en er is geen aanleiding deze aan te passen.

De criteria voor deze onderverdeling in dag- en weekkeuzes zijn generiek voor alle producten die niet in de Schijf van Vijf staan en worden uitgedrukt per portie. Daarmee worden dus alle producten en productgroepen op dezelfde manier ingedeeld. Uitzondering hierop zijn de dagkeuzes voor dranken (exclusief zuiveldranken) en bewerkt vlees.

Voor dranken die niet in de Schijf van Vijf staan zoals frisdranken, geldt dat we ze indelen als dagkeuze als ze geen energie leveren. Vanuit verordening 1924/2006 over voedings- en gezondheidsclaims geldt dat voor producten de claim ‘levert geen energie’ gebruikt mag worden als de producten niet meer dan 4 kcal per 100 milliliter leveren, [10] en daarom wordt dit als criterium gebruikt voor dranken.   

Bewerkt vlees, waaronder vleeswaren, is altijd een weekkeuze vanwege de richtlijn van de Gezondheidsraad ‘Zo min mogelijk bewerkt (rood en wit) vlees’ en de beperkte hoeveelheid vlees die we per week adviseren (max 300 gram per week waarvan maximaal 100 gram rood vlees). Hierdoor zijn (magere) vleeswaren geen dagkeuzes.

Alle productgroepen (behalve dranken en bewerkt vlees)

• Energie: ≤75 kcal per portie 
• Verzadigd vet: ≤ 1,7 gram per portie 
• Zout: ≤ 0,5 gram per portie  

Dranken

Water, thee en koffie

• Energie: ≤ 75 kcal per portie
• Verzadigd vet: ≤ 1,7 gram per portie
• Zout: ≤ 0,5 gram per portie
• Suiker: niet toegevoegd

Frisdranken, groente en fruitsappen

• Energie: ≤ 4 kcal per 100 ml
• Verzadigd vet: ≤ 1,7 gram per portie
• Zout: ≤ 0,5 gram per portie

Alcoholische dranken;

• Alcohol 0 gram

Bewerkt vlees, waaronder vleeswaren

Altijd een weekkeuze

2 soorten productgroepen naast de Schijf van Vijf

Binnen de dagkeuzes en weekkeuzes hebben we te maken met 2 soorten productengroepen: 

• Productengroepen die een positief effect hebben op de gezondheid [1, 13] of een bijdrage leveren aan de inname van essentiële nutriënten (Schijf van Vijf-productgroepen) [4]
• Productgroepen die geen positief effect hebben op de gezondheid. Ze bevatten over het algemeen toegevoegd zout, suiker, veel verzadigd vet of alcohol. En ze leveren vaak weinig of geen essentiële nutriënten. (niet Schijf van Vijf-productgroepen)  

Hier gaan we in onze advisering verschillend mee om. Producten in productgroepen die geen gunstig effect hebben op de gezondheid of geen/weinig essentiële nutriënten leveren staan als geheel niet in de Schijf van Vijf. Denk hierbij aan kant-en-klare sauzen, chips en frisdranken. Het advies hierbij is ze niet te vaak en te veel te consumeren en te kiezen voor een kleine portie.   

Producten uit productgroepen die een positief effect hebben op de gezondheid en/of een belangrijke bijdrage leveren aan de inname van essentiële nutriënten kunnen op basis van criteria niet in de Schijf van Vijf staan. Het advies hierbij is op te schuiven naar de gezondere variant binnen de productgroep. Bijvoorbeeld van witbrood naar volkorenbrood. 

Zout, suiker, sauzen en toppings 

Koek, snoep en snacks 

Broodbeleg 

Groente en fruit 

Brood, graanproducten en aardappelen 

Peulvruchten, noten, vis, ei, vlees en zuivel(alternatieven) 

Dranken

Producten die gebruikt worden om eten smaak, kleur of textuur te geven 

De Schijf van Vijf is gereserveerd voor producten uit de vijf vakken. Er zijn, naast suiker en zout, verschillende producten in de supermarkt te koop, die in kleine hoeveelheden worden gebruikt om eten smaak, kleur of textuur te geven. Denk aan zoetstoffen, specerijen en gist. We kunnen deze producten niet op basis van de randvoorwaarden (gezondheidsvoordelen of leveren van voedingstoffen) indelen. Deze producten kunnen worden gebruikt voor het bereiden van eten of drinken. De overige ingrediënten zoals suiker of zout bepalen of het gemaakte product wel of niet in de Schijf van Vijf staat.   

Ingrediënten die aan voeding worden toegevoegd en in de gebruikte hoeveelheid geen negatief effect hebben en niet of nauwelijks bijdragen aan de inname van zout, suiker, energie of verzadigd vet, delen we daarom niet binnen maar ook niet buiten de Schijf van Vijf in. We noemen het ‘neutrale producten’. Bij de selectie van deze ingrediënten zijn de volgende criteria gebruikt per portie: ≤ 10 kcal, ≤ 0,5 gram verzadigd vet, ≤ 0,5 gram suiker, ≤ 0,1 gram zout. Voor portiegrootte is gebruik gemaakt van portieonline van het RIVM. Een product komt alleen in aanmerking voor de neutrale categorie als het niet gebruikelijk is om het ook in grotere hoeveelheid te consumeren.   

Deze indeling ‘neutraal product’ kennen we daarom toe aan gist, gelatine, agar agar, kleur-, geur- en smaakstoffen, zoetstoffen, en aan citroensap en limoensap.   

Uitzondering hierbij is de productgroep dranken. Voor dranken geldt dat de toevoeging van zoetstoffen, citroensap en limoensap wel invloed heeft op de indeling niet of wel in de Schijf van Vijf.  Producten uit de productgroep ‘zout, kruiden, specerijen en azijn’ kunnen ook een neutraal product zijn. Dit gaat om kruiden en specerijen zonder toegevoegd zout en azijnsoorten (met voedingswaarde per 100 gram: Energie ≤ 66 kcal, verzadigd vet ≤3,3 gram, suiker ≤3,3 gram, zout ≤ 0,6 gram).  

Criteria voor ‘neutrale producten’ 

Per portie: 

• Energie: ≤ 10 kcal 
• Verzadigd vet: ≤ 0,5 g 
• Suiker: ≤ 0,5 g 
• Zout ≤ 0,1 g 
  Niet gebruikelijk om in grotere hoeveelheden te gebruiken  

Voor azijn (portiegrootte 15 ml) Per 100 ml: 

• Energie ≤ 66 kcal 
• Verzadigd vet ≤3,3 g 
• Suiker ≤3,3 g 
• Zout ≤ 0,6 g 

Voorbeelden

Babyvoeding 

Het Voedingscentrum heeft geen criteria voor voeding bestemd voor kinderen jonger dan 1 jaar.  Reden is dat de Schijf van Vijf niet bedoeld is voor kinderen onder 1 jaar. Babyvoeding krijgt daarom het oordeel neutraal. Dit gaat om: 

• Zuigelingenvoeding en opvolgmelk voor kinderen jonger dan 1 jaar 
• Groente, fruitpotjes voor kinderen jonger dan 1 jaar  
• Maaltijdpotjes voor alle leeftijden 

Babykoekjes staan niet in de Schijf van Vijf, net als andere koekjes.  

Producten met een speciaal voedingsdoel worden niet ingedeeld 

Voedingsmiddelen die bestemd zijn voor een bijzonder voedingsdoel [3] delen we niet in volgens de criteria van de Schijf van Vijf. Hieronder vallen producten die alleen onder medisch toezicht mogen worden gebruikt voor patiënten die geen gewone voedingsmiddelen kunnen eten of drinken, zogenoemde afslankproducten, dieetvoeding en supplementen.  

Er is een groeiend aanbod van vlees- en zuivelproducten waarbij een deel van het vlees of de melk is vervangen door een plantaardig ingrediënt of voedingsmiddel. We noemen dit ‘hybride producten’, hoewel hier (naar ons weten) geen officiële definitie voor is. Naar de consument worden deze producten bijvoorbeeld aangeduid met x% plantaardig.   

Hybride producten zijn producten die kunnen worden ingezet om de stap naar een meer plantaardig voedingspatroon te vergemakkelijken en de milieu-impact te verlagen.   

Hybride zuivelproducten 

Hybride zuivelproducten bevatten melk en plantaardige toevoegingen. Er is op dit moment een beperkt aanbod. Een hybride zuivelproduct kan in de Schijf van Vijf staan als:  

• ≥ 70% dierlijke zuivel bevat en voldoet aan de criteria voor melk en melkproducten 
• <70% dierlijke zuivel bevat en voldoet aan de criteria voor zuivelalternatieven  

De criteria voor melk- en melkproducten of zuivelalternatieven bepalen of het product in de Schijf van Vijf staat. Het product wordt als eindproduct beoordeeld en niet op basis van de ingrediënten. Het kan dus zijn dat een product met volle melk in de Schijf van Vijf staat, als het voldoet aan het verzadigd vet criterium. Producten met minder dan 70% dierlijke zuivel moeten voldoende eiwit, calcium, vitamine B2 en vitamine B12 bevatten. Een voorbeeld is een yoghurt bestaande uit 60% melk en 40% plantaardige ingrediënten (olie, plantaardig eiwit) met toegevoegd calcium, vitamine B2 en vitamine B12.  

Hybride vleesproducten 

De variëteit aan hybride vleesproducten is groot. Een quickscan van het aanbod laat zien dat er onder andere hybride gehakt, hamburger, worst, soepballetjes en salami te koop is. De hoeveelheid vlees loopt hierbij uiteen van 50% tot 85%. De plantaardige toevoeging bestaat bijvoorbeeld uit suikerbietenvezel, erwteneiwit, limabonen, zeewier, champignons en andere ingrediënten. Deze producten zijn veelal bewerkt vlees omdat er zout of een conserveringsmiddel aan is toegevoegd.   

Ook zijn er reguliere vleesproducten die voor minder dan 70% uit vlees bestaan en ingedeeld worden bij bewerkt vlees of hartige snacks, zoals een gepaneerde schnitzel en frikandel. Een bruikbare definitie van een hybride vleesproduct ontbreekt. Vooralsnog worden hybride vleesproducten daarom als bewerkt vlees beschouwd en staan ze dus niet in de Schijf van Vijf. Een hybride vleesproduct kan wel in de Schijf van Vijf staan als het voldoet aan de criteria voor samengestelde producten. Een voorbeeld is een mengsel van gehakt, peulvruchten en ei.