Voedingscentrum.nl maakt gebruik van cookies. Waarom? Lees onze uitleg
Menu van de Week Recept van de dag
Authentiek en eenvoudig
2 personen
30+ minuten
Ga naar
Encyclopedie

De Voedingscentrum Encyclopedie is de kennisbank van het Voedingscentrum. Je vindt er inhoudelijke informatie over allerlei onderwerpen.

Je kunt op twee manieren zoeken naar onderwerpen in de encyclopedie: via het zoekveld en via het alfabet.

Nieuw
Lekker eten met minder zout
Een praktisch boek voor iedereen die minder... Bestel nu € 9,95
Populair
Gezond eten met de Schijf van Vijf
Geheel vernieuwd! Iedereen weet dat gezond... Bestel nu € 9,95
Ga naar

Tip

Gezond eten met de Schijf van Vijf Een handig hulpmiddel om gezond te eten en op gewicht te blijven is de Schijf van Vijf. Je hebt oneindig veel mogelijkheden om te variëren. Het gaat om de juiste balans. De Schijf helpt je om de gezonde keuze te maken. Het boek 'Gezond eten met de Schijf van Vijf' geeft je informatie én inspiratie om gezond te eten.
bestel direct!

Hart- en vaatziekten

De kans op hart- en vaatziekten wordt verkleind door een gezonde leefstijl: niet roken, een gezond gewicht, voldoende beweging, gezond en gevarieerd eten met voldoende vitamines, mineralen en vezels en weinig verzadigd vet.

Deze voedingsadviezen zijn extra belangrijk voor hartpatiënten en mensen met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, zoals mensen met een hoge bloeddruk, een te hoog cholesterolgehalte en/of diabetes. Met de arts kan in deze gevallen worden bekeken of cholesterol- of bloeddrukverlagende geneesmiddelen en aanvullende voedingsadviezen verstandig zijn, zoals gebruik van cholesterolverlagende producten en/of hoge doseringen visolie of foliumzuur.

Voor gezonde mensen is gezond en gevarieerd eten volgens de Schijf van Vijf voldoende en hebben speciale producten en voedingssupplementen weinig zin.

Omschrijving

Hart- en vaatziekten is een overkoepelende term voor verschillende ziekten aan het hart of bloedvaten. Hart- en vaatziekten zijn een belangrijke doodsoorzaak in Nederland.

  • Hartinfarct
    In 1 van de hartvaten kan zuurstofgebrek de hartspier (myocardium) beschadigen. In de kransslagaders kunnen zich bloedstolsels of losgeschoten vetpropjes vormen. Als die bloedstolsels de kransslagaders volledig afsluiten, kan de hartspier door zuurstoftekort en celsterfte niet meer goed functioneren. Er ontstaat dan een hartinfarct.
  • Herseninfarct of beroerte
    Bij een afsluiting van een bloedvat in of naar de hersenen is er sprake van een herseninfarct of beroerte. Door een tijdelijke afsluiting in de hersenen kan een zogenaamde Transient Ischaemic Attack (TIA) optreden, die (tijdelijk) functieverlies kan veroorzaken.
  • Andere hart- en vaataandoeningen
    Vaatvernauwing in de zogenaamde perifere vaten zoals in de benen, kan zogenaamde etalagebenen veroorzaken. Een andere naam voor etalagebenen is claudicatio intermittens.
    Ook kan de stimulatie van de hartspier worden verstoord. Dit kan ritmestoornissen oftewel aritmie en hartstilstand of acute hartsterfte tot gevolg hebben.
  • Aangeboren hartafwijkingen
    Er kan sprake zijn van aangeboren hartafwijkingen door een gestoorde ontwikkeling van hart of bloedvaten zoals gaten tussen de hartkamers of hartboezem, een verkeerde vaataansluiting, afwijkingen aan de hartkleppen of afwijkingen of vernauwingen van de hartslagader oftewel aorta.
  • Hartfalen en aneurisma
    Er is sprake van hartfalen als de pompfunctie van het hart tekortschiet, waardoor klachten ontstaan. Bij een aneurisma is een slagader plaatselijk verwijd. Deze kan scheuren waardoor de patiënt in enkele minuten kan doodbloeden.

Door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zijn alle effecten van voedingsstoffen op het HVZ-risico geëvalueerd:

Risico’s hart- en vaatziekten
       
Bewijskracht Verhoogd risico Verminderd risico Geen effect 
       
Bewezen verzadigde vetzuren: Myristine (C14:0) en palmitinezuur (C 16:0) meervoudig onverzadigd vetzuur linolzuur Vitamine E
  transvetzuren groente en fruit  
  veel zout/natrium vis en visvetzuren (DHA/EPA)  
  overgewicht kalium  
  veel alcohol (geldt alleen voor verhoogd risico op beroerte)  lichamelijke activiteit  
    matig alcoholgebruik  
       
Zeer waarschijnlijk cholesterol in de voeding meervoudig onverzadigd vetzuur Alfa-linoleenzuur   
  ongefilterde (kook) koffie  enkelvoudige onverzadigde vetzuren, zoals oliezuur  
  bèta-caroteen (provitamine A carotenoïden) in vitaminesupplementen voedingsvezel  
   

ongezouten noten 

 
    foliumzuur  
    plantensterolen/stanolen  
    flavonoïden  
    soja  
       
Onvoldoende bewijs   Koolhydraten, ijzer, calcium, magnesium en vitamine C  

Oorzaak

Belangrijke oorzaken van hart- en vaatziekten zijn leefstijlfactoren zoals roken, ongezonde voeding en te weinig beweging. Meestal is vaatvernauwing oftewel atherosclerose door vetafzettingen aan de vaatwand de oorzaak van hart- en vaatproblemen. Een andere naam voor vetafzettingen aan de vaatwand is atherosclerotische plaque.

Vaatvernauwing kan al op jonge leeftijd beginnen. Hierdoor kan het jaren duren voor er hart- en vaatproblemen ontstaan.

Naast het dichtslibben van de vaten, verharden de bloedvaten hierdoor. Hart- en vaataandoeningen kunnen ontstaan door onvoldoende bloeddoorstroming in de slagaders of bloedvaten, zoals de kransslagaderen rond het hart of de slagaders naar de hersenen. Hierdoor kan de zuurstofvoorziening van de organen en spieren onvoldoende worden (ischemie).

Hart- en vaatziekten zijn in Nederland een belangrijke doodsoorzaak en zorgen voor ongeveer 30% van de totale sterfte in Nederland; circa 40.000 gevallen per jaar, ongeveer gelijk verdeeld over mannen en vrouwen. Meer dan 85% van de sterfte aan hart- en vaatziekten betreft personen van 65 jaar en ouder.

Ook wereldwijd zijn hart- en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak. Toch daalt sinds de jaren 70 het aantal mensen dat sterft aan hart- en vaataandoeningen gestaag. Dat komt zeer waarschijnlijk door een verbeterde preventie, een daling van het aantal rokers, een gemiddeld lager cholesterolgehalte en succesvolle behandeling van hoge bloeddruk. Ook het gebruik van medicijnen heeft hieraan bijgedragen.

Een hoog vetgehalte van het bloed is de belangrijkste voedingsgerelateerde risicofactor van hart- en vaatziekten. Het gaat hierbij om een ongunstige samenstelling en ongunstige verhouding tussen het “ongunstige” LDL- en “gunstige” HDL-cholesterol.

Dit is niet direct een gevolg van de hoeveelheid vet die wordt gegeten, maar wel van de soort vet. Ook een te hoog gehalte van de vetsoort triglyceridengehalte in het bloed is een risicofactor. Een hoog cholesterolgehalte geeft met name een hoger risico voor de zogenaamde coronaire hartziekten. Er is een minder duidelijk verband met andere vaatziekten zoals een herseninfarct. Bij hersenbloedingen is er echter een duidelijk verband met hoge bloeddruk.

Naast voedingsgerelateerde oorzaken spelen ook erfelijke factoren een rol bij het ontstaan van hart- en vaatziekten. Genetische aanleg kan het risico met ongeveer 60% verhogen.

In Nederland heeft bijvoorbeeld 1 op de 300 personen aanleg voor een sterk verhoogd LDL-cholesterolgehalte in het bloed; 1 op de 5 hartpatiënten heeft een erfelijke vorm van een te hoog vetgehalte van het bloed. Ook andere genetische afwijkingen kunnen een rol spelen, maar deze zijn nog niet precies duidelijk en worden nog onderzocht.

Uit grootschalig en langlopend onderzoek komen de volgende risicofactoren voor hart- en vaatziekten:

  • een hoog en ongunstig samengesteld cholesterol- en/of vetgehalte van het bloed
  • diabetes
  • een verhoogde bloeddruk
  • verhoogde stollingsneiging van het bloed
  • overgewicht; hierbij geeft met name veel buikvet een hoger risico
  • overmatig alcoholgebruik
  • mogelijk een verhoogd homocysteïnegehalte van het bloed

Andere leefstijlfactoren die bijdragen aan het ontstaan van hart- en vaatziekten zijn lichamelijke inactiviteit, roken en stress. Vaak is er bij hart- en vaataandoeningen sprake van een combinatie van een aantal factoren.

Voedingsadvies

De kans op hart- en vaatziekten wordt verkleind door een gezonde leefstijl. Als er 2 of meer risicofactoren aanwezig zijn, is een gezonde leefstijl extra van belang.

Een gezonde leefstijl kenmerkt zich door:

  • gezond en gevarieerd eten met voldoende vitamines, mineralen en vezels en weinig verzadigd vet;
  • eet voldoende volkorenproducten, groente en fruit, en kies voor magere of halfvolle zuivelproducten, minder vette vleessoorten en 2 keer per week (vette) vis
  • weinig zout
  • een gezond lichaamsgewicht
  • niet roken
  • minimaal een half uur beweging per dag

Deze voedingsadviezen zijn extra belangrijk voor hartpatiënten en mensen met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, zoals mensen met een hoge bloeddruk, een te hoog cholesterolgehalte en/of diabetes. Met de arts kan in deze gevallen worden bekeken of cholesterol- of bloeddrukverlagende geneesmiddelen en aanvullende voedingsadviezen verstandig zijn, zoals gebruik van cholesterolverlagende producten en/of hoge doseringen visolie of foliumzuur.

Voor gezonde mensen is gezond en gevarieerd eten volgens de Schijf van Vijf voldoende en hebben speciale producten en voedingssupplementen weinig zin. Het is nog niet bewezen dat producten zoals soja, noten en knoflook echt beschermen tegen hart- en vaatziekten.

Door een gezonde voeding kunnen in Nederland naar schatting 43.000 gevallen van hart- en vaatziekten worden voorkomen: 10.000 door het eten van minder verzadigd vet en transvet, 15.000 door het eten van meer vis en 18.000 door het eten van meer groente en fruit.

De meeste risicofactoren voor hart- en vaatziekten komen door een ongezonde voeding met te veel verzadigd vet, onvoldoende groente en fruit en te weinig vezels. Het advies geldt daarom om gevarieerd te eten volgens de Schijf van Vijf. Eet magere producten en veel onverzadigde vetzuren.

Het risico op hart- en vaatziekten kan worden verminderd door te kiezen voor magere producten, onverzadigde vetzuren en het beperken van de hoeveelheid verzadigd vet, transvet en cholesterol.

Ook is het advies 2 keer per week vis te eten, waarvan ten minste 1 keer vette vis. Vis bevat vetzuren die de kans op een hartinfarct verlagen. Bovenstaande adviezen hebben een gunstig effect op het cholesterolgehalte.

Er zijn aanwijzingen dat het eten van voldoende groente en fruit het risico op chronische ziekten zoals hart- en vaatziekten verlaagt. Dit gunstige effect wordt toegeschreven aan de voedingsstoffen in groente en fruit zoals carotenoïden, vitamine C, kalium, voedingsvezels en bioactieve stoffen.

Het risico op hart- en vaatziekten wordt verkleind als dagelijks 2 ons groente en 2 keer fruit wordt gegeten. Het is goed volop te variëren met verschillende groente- en fruitsoorten om volop te profiteren van alle gezonde voedingsstoffen. Onderzoek heeft aangetoond dat de consumptie van voldoende groente en fruit in combinatie met magere zuivel, noten en vis bloeddrukverlagend werkt en daarmee het risico op hart- en vaatziekten verlaagt.

Verzadigd vet verhoogt het cholesterolgehalte in het bloed, wat het risico op hart- en vaatziekten vergroot. Onverzadigd vet verlaagt juist het cholesterolgehalte in het bloed. Daarom hebben voedingsmiddelen met de minste verzadigde vetten de voorkeur. Omdat sommige visvetzuren (n-3- of omega 3-vetzuren) een positief effect hebben op hart en bloedvaten, is het advies wekelijks 2 keer vis te eten, waarvan ten minste 1 keer vette vis, zoals makreel, zalm en haring. Deze soorten bevatten veel n-3-vetzuren. De door de Gezondheidsraad geadviseerde hoeveelheid visvetzuren bedraagt 450 mg per dag.

Door niet te veel zout te eten, kan een hoge bloeddruk worden voorkomen. Het mineraal natrium regelt samen met het mineraal kalium de bloeddruk. Als de bloeddruk stijgt, bijvoorbeeld door het eten van te veel zout, stijgt het risico op hart- en vaatziekten.

Om het risico op hart- en vaatziekten te verlagen, is het advies om weinig zout te gebruiken bij het koken en te letten op de hoeveelheid zout in kant-en-klare producten. Ook is het belangrijk te zorgen voor voldoende producten met veel kalium zoals groente, fruit en aardappelen. Kalium werkt bloeddrukverlagend en beschermt tegen hartritmestoornissen.

De Gezondheidsraad schat dat als iemand 1 gram natrium of 2,5 gram keukenzout minder eet per dag, het risico op sterfte door hart- en vaatziekten met enkele procenten kan afnemen.

Door die ene gram zou de bovendruk (= systolische bloeddruk) met 1 tot 2,5 mm kunnen dalen en de onderdruk (diastolische) met 0,7 tot 1,8 mm. Per mm afname van de bovendruk neemt de kans op sterfte aan hart- en vaatziekten met ca 1,5 tot 3 % af. Dit positieve effect is er vooral voor mensen die al een hoge bloeddruk hebben (hypertensieven).

Natriumbeperkt dieet

Patiënten met hartfalen moeten eventueel op advies van de arts een natriumbeperkt dieet volgen. Bij gebruik van bepaalde medicijnen (ACE-remmers) is het belangrijk voorzichtig te zijn met kaliumhoudende zoutvervangers die de werking van de nieren negatief kunnen beïnvloeden. Overleg met de arts is daarom gewenst.

Voedingsvezel

Vezelrijk eten verlaagt het LDL-cholesterolgehalte in het bloed. Dit geeft een lager risico op hart- en vaatziekten. Daarom is het goed veel groente, fruit, peulvruchten en volkoren graanproducten te eten. Dit zijn belangrijke bronnen van voedingsvezels.
Vooral vezels uit volkoren graanproducten en fruit beschermen hart en bloedvaten. Ze hebben een gunstig effect op het cholesterolgehalte en verlagen de bloeddruk licht.

Verder werken voedingsvezels verzadigend. Daardoor helpen ze minder te eten en overgewicht te voorkomen. Omdat overgewicht een risicofactor is voor hart- en vaatziekten, verkleint dit weer de kans op hart- en vaatziekten.
Er zijn aanwijzingen dat vezelrijk eten de gevoeligheid voor insuline verhoogt. Dat zou de kans op diabetes en hart- en vaatziekten kleiner kunnen maken. Maar hierover is nog te weinig bekend.

Alcohol

Uit diverse onderzoeken blijkt dat matig alcoholgebruik de sterfte aan hartziekten bij mannen en vrouwen van middelbare leeftijd vermindert en een lagere kans geeft op een beroerte of herseninfarct. Er is onvoldoende bewijs dat dit vooral toe te schrijven is aan alcoholische dranken met veel antioxidanten zoals rode wijn. Het effect lijkt te worden veroorzaakt door de alcohol zelf.

Alcoholgebruik vanaf 2 glazen per dag is ongunstig voor de gezondheid omdat het de bloeddruk kan verhogen, hartritmestoornissen kan veroorzaken en bij vrouwen zorgt voor een licht verhoogd risico op borstkanker. Het advies is daarom matig te zijn met alcohol. Dat betekent niet meer dan 1 glas voor vrouwen of 2 glazen voor mannen per dag.

Vitamines

Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat hoge doseringen antioxidant-vitamines zoals vitamine C en E geen effect hebben op het risico van hart- en vaatziekten.
Voldoende vitamine B6, B12 en foliumzuur zorgen voor een zo laag mogelijk homocysteïnegehalte van het bloed. Maar dit heeft geen bewezen positief effect op het aantal hart- en/of herseninfarcten. Wel verkleint dit het herhalingsrisico van verkalking van de kransslagader en voorkomt het vaatafwijkingen bij kinderen van patiënten met aangeboren vaatvernauwing.

Mineralen

Uit onderzoek blijkt geen verband tussen de hoeveelheid ijzer in de voeding, de ijzervoorraad in het lichaam en hart- en vaatziekten. Wel zijn er enige aanwijzingen dat een hogere consumptie van producten met heemijzer het risico op hart- en vaatziekten en diabetes vergroot. Echt bewijs hiervoor is echter nog niet geleverd. Uit onderzoek blijkt 1000-2000 milligram calcium per dag bij personen met een hoge bloeddruk, de bovendruk iets te verlagen. Voor magnesium is een effect op de bloeddruk niet bewezen.

Voedingsstoffen die een gunstig effect hebben op het cholesterolgehalte en het risico op hart- en vaatziekten zijn:

  • Plantesterolen/-stanolen:
    Deze stoffen zitten van nature in kleine hoeveelheden in plantaardige producten zoals soja en worden vanwege hun gunstige effect op het cholesterolgehalte tegenwoordig toegevoegd aan margarines en yoghurt(producten) zoals Becel pro activ en Benecol. Bewezen is dat door 1 tot 3 gram plantesterolen per dag het cholesterolgehalte met gemiddeld 10% daalt. Dit verkleint het risico op hart- en vaatziekten. Bij hoeveelheden boven de 3 gram per dag is er de mogelijkheid dat de opname van vetoplosbare vitamines wordt verstoord. Producten met plantesterolen/stanolen kunnen bij personen met een aanleg voor een te hoog cholesterolgehalte of risico op hart- en vaatziekten bijdragen aan een normaal cholesterolgehalte. Gezond eten blijft daarbij erg belangrijk. Ze kunnen niet zonder meer worden gebruikt als vervanging voor cholesterolverlagende medicijnen (statines). Plantesterolen kunnen in overleg met de arts wel aanvullend worden gebruikt.
  • Noten:
    Er zijn sterke aanwijzingen dat het eten van noten beschermend werkt tegen hart- en vaatziekten. Het eten van noten zorg bovendien voor een lager cholesterolgehalte. Dit geldt ondermeer voor walnoten, amandelen, pinda’s, hazel-, macademia-, pecan-, en pistachenoten. De gunstige vetzuursamenstelling met veel onverzadigde vetten is waarschijnlijk de oorzaak van deze gunstige effecten. Nadeel is wel dat in noten relatief veel calorieën zitten.

Voedingsstoffen die mogelijk een gunstig effect hebben op het cholesterolgehalte en het risico op hart- en vaatziekten zijn:

  • Soja:
    Er zijn aanwijzingen dat het eten van ongeveer 25 gram soja-eiwit per dag zorgt voor een daling van het cholesterolgehalte met ongeveer 10%. Ook regelmatig sojagebruik van meer dan 6 gram per dag zou voor een lager cholesterolgehalte zorgen. Er zijn hiervoor echter nog onvoldoende bewijzen omdat dit effect nog niet in elk onderzoek wordt aangetoond.
  • Polyfenolen (flavonoiden):
    Er zijn aanwijzingen dat bioactieve stoffen zoals flavonoïden en flavononen uit groenten en fruit én catechines uit thee een gunstig effect hebben op het risico van hart- en vaatziekten. Echt goed bewijs hiervoor is er echter nog niet. Polyfenolen in chocola zorgen mogelijk voor een lagere bloeddruk. Nadeel is dat in producten met chocolade veel verzadigd vet en calorieën zitten.
  • Kruiden, zoals knoflook:
    Uit enkele kleinschalige onderzoeken is een positief effect gevonden van knoflook op het risico van hart- en vaatziekten. Knoflook heeft mogelijk een effect op het cholesterolgehalte en de bloedstolling. Er is echter nog onvoldoende bewijs voor een daadwerkelijk effect op hart- en vaatziekten en de sterfte als gevolg daarvan.

Voedingsstoffen die mogelijk een ongunstig effect hebben op het cholesterolgehalte:

  • Cafestol in ongefilterde gekookte koffie: cafestol verhoogt het LDL-cholesterolgehalte in beperkte mate. Bij gefilterde koffie blijft deze stof achter in het koffiefilter en is er geen cholesterolverhogend effect. Alle soorten koffie verhogen echter het homocysteïnegehalte van het bloed en daarmee mogelijk ook het risico op hart- en vaatziekten. Dit is echter nog onvoldoende aangetoond.

Het effect van voedingspatronen op het risico op hart- en vaatziekten

  

Mediterrane voeding

Uit diverse grote studies zou blijken dat een mediterrane voeding een beschermend effect heeft op het risico van hart- en vaatziekten. Hierbij is sprake van een gecombineerd gezondheidseffect van voedingsmiddelen die een aantoonbaar gunstig effect hebben op hart- en vaatziekten. Een mediterrane leefstijl bestaat uit:

  • veel groente en fruit
  • diverse volkorenproducten
  • vis en olijfolie met minder verzadigd vet en meer onverzadigd vet
  • matig alcoholgebruik
  • voldoende beweging
  • niet roken

Cosmopolitaine voeding

Ook een zogenaamd cosmopolitain voedingspatroon wordt in verband gebracht met een lagere bloeddruk en een hoger HDL-cholesterolgehalte.

Cosmopolitaine voeding bestaat uit:

  • veel groenten
  • salades
  • rijst
  • kip
  • vis
  • wijn

Dit heeft een gunstiger effect op de bloeddruk en het cholesterolgehalte in vergelijking met:

  • een traditioneel eetpatroon met veel rood vlees, weinig magere zuivel en fruit
  • veel geraffineerde producten zoals patat, witbrood, suikerhoudende dranken en minder volkorenproducten en gekookte groenten worden gegeten.

Supplementen

Voor een advies extra foliumzuur te gebruiken in de vorm van een supplement is meer onderzoek nodig. Mensen met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten krijgen vaak advies van de arts om een supplement van minimaal 500 microgram foliumzuur per dag te gebruiken, eventueel gecombineerd met extra vitamine B12.

Het is echt belangrijk dat dit onder toezicht van een arts gebeurt. Om ijzerstapeling te voorkomen is het verder belangrijk geen voedingssupplementen te gebruiken met meer ijzer dan de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid.

Meer informatie

• Nederlandse Hartstichting, www.hartstichting.nl
• Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, www.rivm.nl