Overgewicht is verantwoordelijk voor 9,7% van de totale ziektelast, 5,8% van het aantal verloren levensjaren, 1,2 miljard euro aan zorgkosten en 2 miljard euro aan directe maatschappelijke kosten.

Overgewicht en obesitas ontstaan uiteindelijk als iemand meer energie in de vorm van voeding tot zich neemt dan dat diegene verbrandt.

Hoe hoger de Body Mass Index (BMI) hoe meer risico op gezondheidsproblemen. Mensen met ernstig overgewicht (obesitas) lopen meer gezondheidsrisico's. Zij hebben vaak een ongezondere leefstijl en leven vaak ook korter dan mensen zonder overgewicht.

Overgewicht verhoogt het risico op aandoeningen als:

• diabetes type 2
• hart- en vaatziekten
• hoge bloeddruk
• sommige vormen van kanker
• galziekten en gewrichtsaandoeningen.

Het risico neemt toe met de mate van overgewicht. Gezondheidsklachten die samenhangen met obesitas zijn ademhalingsproblemen, slaapapneu (stokkende adem tijdens de slaap), jicht, onvruchtbaarheid, menstruatiestoornissen, ongeboren baby’s en psychische en sociale problemen.

Het relatief risico geeft aan hoeveel het risico is verhoogd bij obesitas in vergelijking met een gezond gewicht. Bijvoorbeeld het risico op type 2 diabetes is voor vrouwen met ernstig overgewicht 12,7 keer zo hoog als vrouwen met een gezond gewicht.

Het ziekterisico neemt meer toe bij personen die veel vet rond het middel hebben in vergelijking met veel vet op bijvoorbeeld heupen en dijen.

Een toename in lichaamsgewicht leidt er al binnen enkele maanden toe dat het hormoon insuline minder goed zijn werk kan doen. Dat geldt vooral als er sprake is van vetophoping in de buikholte. Het risico op diabetes type 2 neemt toe met de Body Mass Index (BMI) en de duur van het overgewicht en vermindert met gewichtsverlies.

De sterke toename van obesitas bij kinderen is de belangrijkste verklaring van het toegenomen aantal kinderen met diabetes type 2.

Uit onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) blijkt dat 65-75% van de nieuwe gevallen van type 2 diabetes in de Verenigde Staten is toe te schrijven aan overgewicht.

De World Health Organisation (WHO) heeft vrouwen tussen de 30-55 jaar gedurende 14 jaar gevolgd. Het extra risico op het krijgen van diabetes 2 was 40 keer groter bij de vrouwen met ernstig overgewicht vergeleken met vrouwen die een gezond gewicht behielden. Verder bleek uit 2 uitgebreide studies dat bij 64% van de mannen en 74% van de vrouwen die diabetes 2 kregen, dit voorkomen had kunnen worden als zij een Body Mass Index van 25 hadden gehad.

Overgewicht en kanker

Overgewicht verhoogt de kans op een aantal vormen van kanker. In het rapport “De rol van voeding bij het ontstaan van kanker” van de Signaleringscommissie Kanker van KWF Kankerbestrijding zijn diverse onderzoeken op het gebied van overgewicht en verschillende soorten kanker samengevat.

Borstkanker

Er zijn duidelijke aanwijzingen dat een hoger lichaamsgewicht vóór de menopauze gepaard gaat met een iets lager risico op borstkanker. Na de menopauze ligt deze relatie precies andersom. Na de menopauze is het verband groter en komt borstkanker veel meer voor.

Dikkedarmkanker

Er zijn duidelijke aanwijzingen dat overgewicht en obesitas het risico op dikkedarmkanker aanzienlijk verhogen. Uit onderzoek is gebleken dat overgewicht en obesitas het risico op dikkedarmkanker met respectievelijk 15% en 33% verhogen. Het verband met overgewicht is sterker bij mannen dan bij vrouwen. Waarom dit zo is, is onbekend.

Baarmoederkanker

Overgewicht en met name obesitas blijkt de belangrijkste risicofactor te zijn voor kanker van de baarmoeder. Op basis van onderzoek wordt een risicoverhoging geschat van 59% bij overgewicht en 152% bij obesitas, ten opzichte van een gezond gewicht.

Nierkanker

Overgewicht is een duidelijke risicofactor voor nierkanker, zowel bij mannen als bij vrouwen. Op basis van onderzoek wordt een risicoverhoging geschat van 36% bij overgewicht en 84% bij obesitas, ten opzichte van een gezond gewicht.

Slokdarmkanker

Overgewicht is een duidelijke risicofactor voor slokdarmkanker van het adenotype, zowel bij mannen als vrouwen.

Longkanker

De belangrijkste risicofactor voor longkanker is roken. Een verband met overgewicht is niet waarschijnlijk.

Eierstokkanker

Op basis van onderzoek wordt een risicoverhoging geschat van 20% bij overgewicht en 62% bij obesitas, ten opzichte van een gezond gewicht.

Alvleesklierkanker

Op basis van onderzoek wordt een risicoverhoging geschat van 12% bij overgewicht en 40% bij obesitas, ten opzichte van een gezond gewicht.

Galblaaskanker

Er zijn duidelijke aanwijzingen voor een positief verband tussen overgewicht en galblaaskanker.

Prostaatkanker

Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat overgewicht een belangrijke rol speelt bij het krijgen van prostaatkanker. Een zwak verband wordt echter niet uitgesloten.

Kwaliteit van leven

Mensen met obesitas hebben vaak problemen met lichamelijke activiteiten, zoals (trap)lopen. Over het algemeen heeft obesitas geen invloed op het geestelijk functioneren en de omgang met anderen. Wel krijgen mensen met obesitas vaak te maken met stigmatisering en discriminatie. Dat belemmert hun functioneren en kan ook leiden tot een negatief zelfbeeld.

Psychische problemen

Vooral ernstig obese mensen beoordelen de kwaliteit van hun leven negatief. Dat hangt samen met de verhoogde kans op aandoeningen en ziekten, maar ook met psychische en sociale problemen en een verhoogde kans op arbeidsongeschiktheid. Matig overgewicht heeft meestal geen invloed op de kwaliteit van leven.

Metabool syndroom

Een van de eerste gevolgen van gewichtstoename is dat de werking van het hormoon insuline is verstoord, wat bekend staat als insulineresistentie. Insuline speelt een belangrijke rol bij het reguleren van de hoeveelheid glucose in het bloed.
Insulineresistentie maakt deel uit van het zogenaamde metabool syndroom.

Dit syndroom kenmerkt zich door een combinatie van afwijkingen die bijdragen aan de ontwikkeling van hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en complicaties daarvan, galstenen en mogelijk sommige vormen van kanker.

Volgens de meest gebruikte definitie is er sprake van dit syndroom als 3 of meer van de volgende risicofactoren aanwezig zijn:

• veel vet in de buikholte: middelomtrek >102 cm bij mannen of >88 cm bij vrouwen
• hoge bloeddruk
• een verhoogd nuchter bloedsuikergehalte
• een verhoogd serumtriglyceridengehalte: het gehalte van bepaalde vetachtige stoffen in het bloed 
• een verlaagd HDL cholesterolgehalte: het zogenaamde “goede” cholesterol

Hoge bloeddruk

Overgewicht vergroot de kans op een stijging van de bloeddruk, zowel van de boven- als van de onderdruk. Dit geldt vooral als het vet voornamelijk in de buikholte is opgeslagen. Het risico neemt toe met de duur van het overgewicht en is hoger in jongere leeftijdsgroepen. Bij 20-44 jarigen met obesitas is het risico op een hoge bloeddruk 5,6 keer groter dan bij mensen zonder overgewicht. Bij 45-74 jarigen is de kans 2 keer zo groot. Bij mensen met een verhoogde bloeddruk zal de bloeddruk in het algemeen dalen zodra ze afvallen.

Hoog cholesterol

Mensen met ernstig overgewicht hebben vaak te maken met een verhoogd cholesterolgehalte in het bloed. Dat risico is nog groter als er relatief veel vet in de buikholte is opgeslagen.

Galstenen

Bij mensen met overgewicht komen galstenen 3 tot 4 keer zo veel voor als bij mensen met een gezond gewicht. Het risico is nog groter wanneer er veel vet in de buikholte zit. Dat komt doordat bij overgewicht de galblaas minder beweeglijk is en de gal erg veel cholesterol bevat.

Gewrichtsklachten

Overgewicht gaat gepaard met een verhoogd risico op artrose en jicht. Bij artrose worden de gewrichten beschadigd als gevolg van het hoge gewicht.

Uit onderzoek blijkt dat er een sterke relatie is tussen overgewicht en artrose van knie en heupgewricht. Er is een wat minder sterke relatie tussen overgewicht en chronische lage rugpijn, verslechtering van het functioneren van het schoudergewricht en nekpijn. Dit komt waarschijnlijk doordat er bij mensen met overgewicht een hoge druk ontstaat op de gewichtdragende gewrichten zoals knie en heup.

Mensen met overgewicht hebben vaker problemen met dagelijkse levensactiviteiten en een verhoogd risico op arbeidsongeschiktheid. Mensen met overgewicht en artrose hebben een 8,5 keer zo hoog risico op problemen met dagelijkse activiteiten en een 2,5 keer zo hoog risico op arbeidsongeschiktheid dan mensen zonder overgewicht en artrose.

Slaapapneu

Bij meer dan 40% van de mensen met een Body Mass Index (BMI) hoger dan 30 komt slaapapneu voor. Bij slaapapneu komt de ademhaling tijdens de slaap herhaaldelijk ten minste 10 seconden tot stilstand. Overgewicht kan slaapapneu veroorzaken als het ademhalen wordt bemoeilijkt door vetweefsel rond de borstkas. Slaapapneu leidt tot slecht slapen met als gevolg slaperigheid overdag.

Deze situaties verhogen het risico op overgewicht:

• wanneer overgewicht vaak voorkomt in de familie
• de periode na een zwangerschap
• stoppen met sporten of ophouden met een lichamelijk intensieve baan
• stoppen met roken
• na ingrijpende gebeurtenissen, zoals trouwen, samenwonen, het verlies van de partner, verandering van werk, verhuizing, zelfstandig gaan wonen
• een laag inkomen of een laag opleidingsniveau
• van allochtone afkomst zijn
• lange tijd bepaalde medicijnen gebruiken
• het hebben van een ziekte of handicap die het moeilijker maakt te bewegen
• geboren worden met een laag geboortegewicht en vervolgens snel aankomen

Erfelijke aanleg speelt een rol bij het ontstaan van overgewicht. Zo hebben eeneiige tweelingen hetzelfde gewicht en dezelfde vetverdeling. Adoptiekinderen lijken qua lichaamsgewicht op hun biologische ouders en niet op hun adoptie-ouders.

Het is nog niet precies duidelijk welke genen een rol spelen bij het lichaamsgewicht. Ook is niet bekend hoe de leefstijl de erfelijke aanleg beïnvloedt. Het is onwaarschijnlijk dat het groeiende aantal mensen met overgewicht verklaard kan worden door genetische factoren. De overgewichtepidemie heeft zich immers ontwikkeld in een tijdsbestek van amper 4 of 5 generaties. In zo’n relatief korte periode kan het erfelijk materiaal niet wezenlijk zijn veranderd.

Na een zwangerschap zijn vrouwen gemiddeld een halve tot 2,4 kilo zwaarder dan daarvoor. In het algemeen komen vrouwen die borstvoeding geven, sneller terug op hun oude gewicht dan vrouwen die flesvoeding geven. Ook op lange termijn lijken vrouwen die borstvoeding hebben gegeven, minder aan te komen.

Het geven van borstvoeding verkleint mogelijk ook de kans dat het kind later overgewicht ontwikkelt. Daarbij lijkt te gelden: hoe langer borstvoeding, hoe minder kans op overgewicht. Er zijn echter ook onderzoeken waaruit dit verband niet blijkt

Ex-rokers hebben in het algemeen een hogere Body Mass Index (BMI) dan niet-rokers en rokers. Stoppen met roken leidt vaak tot 5 tot 10 kilo extra lichaamsgewicht. Dat komt doordat roken de energiebehoefte verhoogt en de eetlust remt. De voordelen van stoppen met roken voor de gezondheid wegen echter ruimschoots op tegen het nadeel van een dergelijke gewichtstoename.

Bekend is dat het gebruik van sommige medicijnen, zoals bepaalde corticosteroïden, antidepressiva, anti-epileptica, psychofarmaca en bètablokkers, kan leiden tot gewichtstoename. Volwassenen die langdurig corticosteroïden krijgen in verband met reuma, lopen dubbel risico.

Niet alleen kan het gewicht toenemen door deze medicijnen, ook worden ze door hun aandoening vaak beperkt in hun lichamelijke activiteit. Dat kan ook weer tot gewichtstoename leiden.

Je vermindert de gezondheidsrisico’s door al 5 tot 15% van je gewicht af te vallen.