Voedingscentrum.nl maakt gebruik van cookies. Waarom? Lees onze uitleg. Je kunt de webanalyse cookies instellingen aanpassen.
Menu van de Week Recept van de dag
Een sensationele schotel
2 personen
30+ minuten
Ga naar
Encyclopedie

De Voedingscentrum Encyclopedie is de kennisbank van het Voedingscentrum. Je vindt er inhoudelijke informatie over allerlei onderwerpen.

Je kunt op 2 manieren zoeken naar onderwerpen in de encyclopedie: via het zoekveld en via het alfabet.

Nieuw
Kookboek Groente
Groenten zijn prachtige producten uit de... Bestel nu € 12,95
Populair
Alles over afvallen
Afvallen zonder dieet is de beste manier... Bestel nu € 9,95
Ga naar
 

Cholesterol

In 2 gevallen kan cholesterol het risico op hart- en vaatziekten vergroten: als het cholesterolgehalte te hoog is en als de verhouding tussen de soorten LDL-cholesterol en HDL-cholesterol scheef is. Vooral een scheve verhouding geeft een hoger risico.

De verhouding tussen LDL- en HDL-cholesterol kun je verbeteren door matig te zijn met verzadigd vet en verzadigd vet te vervangen door onverzadigd vet. Dat kan door magere producten te kiezen, en harde vetten te vervangen door halvarine, zachte margarine en vloeibaar bak- en braadvet of olie.

Verder heeft het cholesterol in voedingsmiddelen, zoals in eieren, orgaanvlees, paling en garnalen, een klein effect op het cholesterolgehalte in het bloed. Daarom adviseert het Voedingscentrum niet meer dan 3 eieren per week te eten (of niet meer dan 4 als je vegetarisch eet).

Omschrijving

Cholesterol is een vetachtige stof die het menselijk lichaam nodig heeft als bouwsteen voor lichaamscellen en hormonen. Het meeste cholesterol wordt aangemaakt in de lever. Een klein gedeelte komt in het lichaam via voeding. 

LDL- en HDL-cholesterol

Het bloed vervoert cholesterol door het aan eiwitten te binden. Deze verbindingen heten lipoproteïnen. Er zijn verschillende soorten lipoproteïnen: HDL (Hoge Dichtheid Lipoproteïne) en LDL (Lage Dichtheid Lipoproteïne): 

  • LDL vervoert cholesterol van de lever naar de rest van het lichaam. Een beetje LDL is nodig om bijvoorbeeld beschadigingen in weefsels te herstellen. Maar deze verbindingen kunnen zich ook vastzetten in de binnenwand van bloedvaten. Een teveel aan LDL blijft plakken aan beschadigingen van de vaatwanden. Deze beschadigingen kunnen het gevolg zijn van roken, verhoogde bloeddruk of ouderdom. De bloedvaten slibben daardoor langzaam dicht en het bloed kan er steeds moeilijker doorheen stromen. Dit staat bekend als slagaderverkalking (artherosclerose). Op deze manier draagt LDL bij aan het ontstaan van hart- en vaatziekten. De verbinding van LDL en cholesterol noemen we LDL-cholesterol.
  • HDL neemt cholesterol uit het bloed weg en voert het af naar de lever, waar het wordt afgebroken. Vervolgens verlaten deze afbraakproducten het lichaam via gal en de ontlasting. Door het afvoeren van cholesterol beschermt HDL het lichaam tegen hart- en vaatziekten. De verbinding van HDL en cholesterol noemen we HDL-cholesterol. 

Een ezelsbruggetje om te onthouden welk cholesterol beschermt tegen hart- en vaatziekten is: LDL-cholesterol is een Loser en HDL-cholesterol is een Hero. 

Gezondheidseffecten

Er bestaan 2 relevante cholesterolwaarden: het totaalcholesterolgehalte en de cholesterolratio. Voor beide geldt: hoe hoger de waarde, hoe hoger het risico op (sterfte aan) een hartziekte. De cholesterolratio is de beste voorspeller voor het krijgen van hart- en vaatziekten. Hieronder vertellen we meer over totaalcholesterol, de cholesterolratio, de oorzaken van een te hoog cholesterol en welke producten het LDL-cholesterol verhogen en verlagen. 

Totaalcholesterol

Een bloedonderzoek geeft aan hoe hoog het cholesterolgehalte is in millimol per liter bloed (mmol/l). Het cholesterolgehalte in het bloed kan nogal schommelen. Daarom is het raadzaam het cholesterolgehalte meerdere keren te onderzoeken. Bij een verhoogd cholesterolgehalte moet er namelijk sprake zijn van een constante verhoging. 

Een overzicht van mogelijke uitslagen van het bloedonderzoek:

 Totaal cholesterolgehalte in mmol/l  Conclusie
 lager dan 5,0  normaal
 tussen 5,0 en 6,4  licht verhoogd
 tussen 6,5 en 7,9  verhoogd
 hoger dan 8,0  sterk verhoogd

Cholesterolratio en hart en vaatziekten

De verhouding tussen LDL en HDL noemen we de cholesterolratio. Een ‘scheve’ verhouding met te veel LDL vormt een belangrijk risico voor hart- en vaatziekten. 

De cholesterolratio wordt berekend door het totaal cholesterolgehalte (LDL + HDL) te delen door het HDL. De ratio hoort kleiner dan 5 te zijn. 

Belangrijke grenswaarden hierbij zijn:

  • LDL-cholesterol: minder dan 2,5 mmol/l = optimaal, meer dan 3,5 mmol/l = te hoog
  • HDL-cholesterol: minder dan 0,9 mmol/l = te laag
  • ratio totaal-/HDL-cholesterol: minder dan 5 = goed
  • Triglyceriden (een andere vetachtige stof in het bloed die samen met LDL- en HDL-cholesterol in het bloed vervoert): meer dan 2,1 mmol/l = te hoog

Oorzaken van een te hoog cholesterolgehalte

De lever zorgt gewoonlijk voor een evenwicht tussen de hoeveelheid cholesterol die de lever maakt en het gehalte cholesterol in het bloed. De hoeveelheid cholesterol die de lever maakt, wordt beïnvloed door de leefstijl. Roken, weinig lichaamsbeweging en een eetpatroon met veel verzadigd vet kunnen het evenwicht verstoren. Daardoor kan een ongewenste verschuiving plaatsvinden naar meer LDL. Onverzadigd vet in de voeding zorgt juist voor minder LDL-cholesterol.

Naast voedingsgerelateerde oorzaken spelen ook erfelijke factoren een rol. In Nederland heeft bijvoorbeeld 1 op de 300 personen aanleg voor een sterk verhoogd LDL-cholesterolgehalte in het bloed. Andere oorzaken van een hoog cholesterolgehalte zijn overgewicht, diabetes type 2 en een traag werkende schildklier.

Daling en stijging LDL-cholesterol

Product  LDL-cholesterol
Ongefilterde koffie (kookkoffie en koffie uit een cafetière)  Stijging  
DHA  Stijging*  
Eieren  Stijging  
Transvetzuren: vervanging van koolhydraten, enkelvoudig onverzadigde vetzuren of meervoudig onverzadigde vetzuren door transvetzuren  Stijging  
Vervanging niet soja-eiwit door soja eiwit  Daling 
Haverproducten  Daling  
Vervanging mono- en disachariden (suiker)
door polysachariden (zetmeel)  
Daling 
Vezels uit volkorengranen (betaglucaan)  Daling 
Vezels uit fruit (pectine)  Daling 
Noten  Daling 
Peulvruchten  Daling 
Soja  Daling 
Vervanging roomboter door margarine  Daling 
Vervanging verzadigde vetzuren door enkelvoudig onverzadigde vetzuren of door meervoudig onverzadigde vetzuren  Daling 

*visvetzuren EPA en DHA en het eten van vis verlaagt het risico op hartziekten 

Voedingsadvies

Als je eet volgens de Schijf van Vijf zorg je goed voor je bloedvaten. In de Schijf van Vijf staan namelijk producten die het LDL-cholesterol verlagen, zoals volkorenproducten, fruit, noten en peulvruchten. Verder kies je binnen de Schijf van Vijf voor magere producten waarin minder verzadigd vet zit, zoals magere kaas, magere en halfvolle melk en mager vlees. Bekijk hoe jouw Schijf van Vijf eruit ziet.

Vervang verzadigd vet door onverzadigd vet

In de Schijf van Vijf staan de smeer- en bereidingsvetten met de goede onverzadigde vetten. Voor iedereen, maar zeker voor mensen met een hoog cholesterolgehalte geldt:

  • Zorg dat de hoeveelheid verzadigd vet in de voeding zo laag mogelijk is.
  • Eet in plaats van verzadigd vet vooral voedingsmiddelen die veel onverzadigd vet bevatten. 

Lees meer over deze adviezen bij verzadigd vet

Cholesterol in voedingsmiddelen

Verder heeft het cholesterol in voedingsmiddelen, zoals in eieren, orgaanvlees, paling en garnalen, een klein effect op het cholesterolgehalte in het bloed. Daarom adviseert het Voedingscentrum niet meer dan 2-3 eieren per week te eten (of niet meer dan 3-4 als je vegetarisch eet). 

Plantesterolen en -stanolen 

Gebruik alleen op advies van de arts producten met plantesterolen of -stanolen. Deze producten kunnen bij personen met een aanleg voor een te hoog cholesterolgehalte of risico op hart- en vaatziekten bijdragen aan een normaal cholesterolgehalte. Gezond eten blijft daarbij erg belangrijk. 

Arts en diëtist

Een arts kan afhankelijk van de hoogte van het cholesterolgehalte, medicijnen voorschrijven en samen met de patiënt bekijken of aanvullende voedingsadviezen nodig zijn. Een diëtist kan eventuele veranderingen in het eetpatroon begeleiden. 

 

Tip

Heb je een verhoogd cholesterol?

Zorg dan voor een gezonde leefstijl. De brochure 'Voedingsadviezen bij een verhoogd cholesterolgehalte' geeft praktische adviezen om je cholesterolgehalte te verlagen.

Bekijk