Op weg naar gedragsverandering

De Schijf van Vijf laat zien wat volgens de wetenschap het meest optimale eetpatroon is, waarin gezondheid, duurzaamheid en veiligheid samenkomen. Dit vertaalt zich naar aanbevelingen voor consumenten, die hiermee goed geïnformeerd hun eetpatroon kunnen samenstellen.

De praktijk is echter weerbarstig. De aanbevelingen staan ver af van wat veel mensen nu eten en drinken en niet iedereen staat in gelijke mate open voor voedingsadvies of aanpassingen in het eetgedrag. Daarbij zullen mensen niet zomaar hun gedrag veranderen doordat ze weten wat in theorie het beste eetpatroon is. Bovendien is op veel plaatsen waar je komt, zowel fysiek als online, een constante en meestal ongezonde voedselverleiding.

Daarom brengt het Voedingscentrum de Schijf van Vijf naar mensen toe met praktische communicatie en hulpmiddelen. De consument wordt gestimuleerd om binnen het wetenschappelijke kader van de Schijf van Vijf kleine, haalbare stappen te zetten naar een verbeterd eetpatroon.

Weerstand en eetplezier

Consumenten kunnen de aanbevelingen ervaren als beperkingen van hun vrijheid om eigen eetkeuzes te maken. Deze weerstandsvorm heet reactance [1]. De reactie die doorgaans volgt, is het openlijk verzetten tegen de adviezen, of tegenovergesteld gedrag vertonen. Mensen hebben namelijk van nature een behoefte aan vrijheid en autonomie en zullen deze proberen te herstellen zodra ze zich hierin beperkt voelen [2].

Bewezen effectieve strategieën om de weerstand te verminderen zijn onder andere het benadrukken van autonomie en keuzevrijheid [3], het tonen van empathie [4] en het bieden van keuzemogelijkheden [5]. Deze strategieën worden door het Voedingscentrum toegepast in vrijwel alle communicatie over de Schijf van Vijf.

We positioneren de Schijf van Vijf als hulpmiddel. Bijvoorbeeld door aan te geven dat je kan eten met de Schijf van Vijf op een manier die bij jou past. Voorheen gebruikten we ‘eten volgens de Schijf van Vijf’, maar het woord ‘met’ biedt meer ruimte aan autonomie dan het woord ‘volgens’. Daarbij impliceert ‘volgens’ dat alle adviezen opgevolgd dienen te worden, terwijl de nieuwe variant benadrukt dat men vrij is om de adviezen naar eigen inzicht toe te passen. Het woord ‘moeten’ vermijden we.

Het Voedingscentrum laat zien welke producten passen in een gezond, duurzaam en veilig eetpatroon. Maar in de praktijk worden de eetkeuzes van consumenten vooral bepaald door smaak, gemak en prijs [6]. Daarnaast speelt eetplezier een rol in het vormen van eetervaringen en daaropvolgend iemands eetgedrag, waarop ingezet kan worden om welzijn en gezonde eetkeuzes te bevorderen [7].

Het Voedingscentrum spreekt daarom niet langer alleen over ‘Gezond en duurzaam eten met de Schijf van Vijf’, maar ook over ‘Elke dag lekker eten met de Schijf van Vijf’. Deze insteek omvat het bieden van smakelijke, praktische handvatten om consumenten te inspireren en te benadrukken wat er allemaal wél mogelijk is.

Kleine stappen

Met de Schijf van Vijf als referentiekader kan een individu een beeld vormen over hoe gezond het eigen voedingspatroon eruitziet en op welke punten er verbeterstappen mogelijk zijn. Een professional kan hierbij hulp bieden voor doelgroepen die daarvoor in aanmerking komen.

Hoever consumenten op diverse aspecten afzitten van het ideale voedingspatroon, is per persoon verschillend. Consumenten bepalen zelf hóe zij hun voeding vormgeven, en óf en wélke verbeterstappen zij daarin maken. Het is beter hierin kleine stappen te nemen, dan grote veranderingen ineens te willen doorvoeren. Met het aanbrengen van kleine veranderingen in het eetpatroon worden er makkelijker kleine successen geboekt waardoor zelfvertrouwen toeneemt [8]. Elke stap in de goede richting telt.

We bieden op onze website informatie, praktische voorbeelden en hulpmiddelen waarmee de consument aan de slag kan om het eigen voedingspatroon inzichtelijk te maken en een stapje in de goede richting te zetten. We stimuleren bijvoorbeeld om een keer vlees te vervangen door peulvruchten, om wit een keer in te wisselen voor volkoren of om groente toe te voegen aan de lunch.

Om kleine stappen vol te houden, kan het zeer behulpzaam zijn als gedragsdoelen worden herhaald in een vaste context zodat ze op termijn gewoontes kunnen vormen [9]. Bijvoorbeeld groenten eten bij de lunch, of het eten van een appel als tussendoortje. Het werken met kleine gedragsdoelen vergroot het succes op het bereiken van grote doelen en helpt bij het toewerken naar nieuw eetgedrag [10]. Implementatie-intenties, ook wel bekend als ‘als-dan-plannen’, zijn een effectieve manier om dergelijke gedragsdoelen te formuleren [11].

Vaak maken mensen abstracte plannen om hun voeding aan te passen, wat het uitdagend maakt om ernaar te handelen [12]. Het maken van een implementatie-intentie dwingt om een plan (intentie) te maken voor hoe en in welke context een gedragsdoel te behalen (implementeren) [13, 14]. Implementatie-intenties blijken bovendien effectief voor het bevorderen van een gezonder voedingspatroon [15].

Gelaagdheid van communicatie

Niet alle Nederlanders staat in gelijke mate open voor voedingsadvies. Het Voedingscentrum stemt zijn communicatie af op elke fase van het Stages of Change-model waarin consumenten zich kunnen bevinden [16]. Zo richt de grootschalige Eetvragen-campagne zich voornamelijk het vergroten van de bekendheid van het Voedingscentrum als betrouwbare bron waar je terecht kunt met al je vragen over eten (‘want het is logisch dat je vragen hebt’).

Het doel hiervan is het planten van een zaadje bij de groepen die zich in de Precontemplatie- en Contemplatiefase bevinden. Daarentegen bieden Eetwissels concreet handelingsperspectief aan mensen die zich mogelijk al bevinden in de Preparatie- en Actiefase en openstaan voor aanpassingen in hun eetpatroon.

Voor iedereen

De ene consument wil hélemaal de diepte in, de ander wil kort weten wat de Schijf van Vijf is. In onze communicatie houden we daar rekening mee door breed te starten en in onderliggende lagen meer informatie te bieden. Om het voor zoveel mogelijk mensen leesbaar te houden, schrijven we onze teksten voor consumenten op B1-niveau. En we bieden onze informatie aan via diverse kanalen: website, YouTube, Instagram, Facebook, TikTok, LinkedIn en nieuwsbrieven.

Dit is nog altijd niet voldoende om alle Nederlanders te bereiken. Daar zijn we ons van bewust. Een complex samenspel van leefomstandigheden, bestaanszekerheid, sociaal netwerk en kennis en vaardigheden zorgt ervoor dat niet iedereen dezelfde kansen heeft op een gezond en lang leven. Via onze professionals-doelgroep proberen we zoveel mogelijk consumenten te bereiken. Daarvoor bieden we allerlei voorlichtingsmaterialen en praktische handvatten, zoals verzameld op de pagina Diversiteit in de praktijk: voedingsadviezen voor iedereen.

Voedselverleidingen

De verantwoordelijkheid voor het maken van betere eetkeuzes ligt zeker niet alleen bij het individu. De consument wordt in grote mate verleid tot het maken van ongezonde, niet duurzame keuzes door diens omgeving. Met voedselverleidingen in de omgeving bedoelt het Voedingscentrum een fysieke omgeving die consumenten verleidt ongezond te eten. De omgeving nodigt uit op ieder moment (veel) te eten [17] en het is steeds makkelijker geworden te kiezen voor overmatige consumptie van calorierijk eten en drinken [18].

De belangrijkste veranderingen in de loop van de tijd zijn de toenemende beschikbaarheid en opvallende aanwezigheid van (ongezond) eten en het groter worden van portiegroottes [19]. Daarnaast bevinden zich in de hersenen twee systemen die menselijke beslissingen sturen. Het impulsieve systeem is snel, intuïtief en handelt automatisch. Het maken van beslissingen met dit systeem kost weinig energie. Het reflectieve systeem daarentegen, is traag, rationeel en kost inspanning.

Mensen zijn van nature ingesteld om efficiënt om te gaan met energie en handelen daarom in beperkte mate naar het reflectieve systeem [20]. De meerderheid van de voedselkeuzes die consumenten elke dag maken wordt daarom bepaald door het impulsieve systeem en dus op de automatische piloot genomen. Geleid door een prikkel uit de omgeving bepaalt het impulsieve systeem automatisch ons gedrag [21].

In de huidige voedselomgeving zijn deze prikkels voornamelijk ongezondere voedingsmiddelen en die lokken ongezondere keuzes uit. Bovendien wordt menselijk gedrag sterk gestuurd door impulsen zoals gewoonten. Wanneer voedselkeuzes veelal impulsief zijn, gebaseerd op gewoonten en daarbij geleid worden door prikkels uit de omgeving (veelal ongezond aanbod), kan consumptie van ongezonde voedingsmiddelen het gevolg zijn.

Omgaan met de verleidelijke voedselomgeving begint bij bewustzijn van die omgeving. Meer inzicht van de consument in hoe de omgeving invloed heeft op zijn keuzes, maar daarnaast ook inzicht in zijn eigen ‘aanleidingen’ om te snacken, draagt bij aan beter om kunnen gaan met die omgeving omdat je van tevoren kunt bedenken wat te doen in een moeilijke situatie.

Wat het meeste effect zal hebben op voedselkeuzegedrag is het aanpassen van de omgeving (en dus het aanbod) zelf. Hier ligt een belangrijke rol voor onder andere cateraars, overheden en producenten. Met de Richtlijn Eetomgevingen helpt het Voedingscentrum scholen, bedrijfsrestaurants, pretparken, ziekenhuizen en sportlocaties ambities op te stellen en stappen te zetten richting de Schijf van Vijf.

Beleid

Een integraal voedselbeleid - gebaseerd op de Schijf van Vijf - is ook nodig om Nederlanders in staat te stellen om gezond, duurzaam en veilig te eten. Bekijk de onderbouwde maatregelen voor gezond en duurzaam beleid.

Bronnen op weg naar gedragsverandering

1. Brehm JW. A theory of psychological reactance, 1966, Academic Press.
2. Brehm SS and Brehm JW. Psychological reactance: A theory of freedom and control, 1981, Academic Press.
3. Rosenberg BD and Siegel JT. A 50-year review of psychological reactance theory: Do not read this article.Motivation Science, 2018. 4 (4): p. 281-300.
4. Shen L. Mitigating psychological reactance: The role of message-induced empathy in persuasion.Human Communication Research, 2010. 36 (3): p. 397-422.
5. Shen L. Antecedents to psychological reactance: The impact of threat, message frame, and choice.Health communication, 2015. 30 (10): p. 975-985.
6. Drewnowski A and Monsivais P. Taste, cost, convenience, and food choices. In: Present knowledge in nutrition 2020, Elsevier. p. 185-200.
7. Batat W. Eating for pleasure: an introduction of the healthy food experience pyramid.Qualitative Market Research: An International Journal, 2019. 22 (4): p. 530-543.
8. Glanz K, Rimer BK, and Viswanath K. Health behavior and health education: theory, research, and practice, 2008.
9. Lally P, et al. How are habits formed: Modelling habit formation in the real world.European journal of social psychology, 2010. 40 (6): p. 998-1009.
   
10. Pearson ES. Goal setting as a health behavior change strategy in overweight and obese adults: a systematic literature review examining intervention components.Patient education and counseling, 2012. 87 (1): p. 32-42.
11. Gollwitzer PM and Sheeran P. Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes.Advances in experimental social psychology, 2006. 38: p. 69-119.
12. Sheeran P and Webb TL. The intention–behavior gap.Social and personality psychology compass, 2016. 10 (9): p. 503-518.
13. Gollwitzer PM. Goal achievement: The role of intentions.European review of social psychology, 1993. 4 (1): p. 141-185.
14. Gollwitzer PM. Implementation intentions: Strong effects of simple plans.American psychologist, 1999. 54 (7): p. 493.
15. Adriaanse MA, et al. Do implementation intentions help to eat a healthy diet? A systematic review and meta-analysis of the empirical evidence.Appetite, 2011. 56 (1): p. 183-193.
16. Prochaska JO and Diclemente CC. Stages and processes of self-change of smoking: toward an integrative model of change.Journal of consulting and clinical psychology, 1983. 51 (3): p. 390.
17. Hill JO and Peters JC. Environmental contributions to the obesity epidemic.Science, 1998. 280 (5368): p. 1371-1374.
18. Sallis JF and Glanz K. Physical activity and food environments: solutions to the obesity epidemic.The Milbank Quarterly, 2009. 87 (1): p. 123-154.
    
19. Cohen DA. Obesity and the built environment: changes in environmental cues cause energy imbalances.International journal of obesity, 2008. 32 (7): p. S137-S142.
20. Strack F and Deutsch R. Reflective and impulsive determinants of social behavior.Personality and social psychology review, 2004. 8 (3): p. 220-247.
21. Khaneman D. A perspective on judgement and choice.American psychologist, 2003. 58: p. 697-720.