Omschrijving

Schaal- en schelpdieren zijn ongewervelde dieren die in de zee of in zoetwater leven. Ongewervelden hebben geen ruggengraat of wervelkolom. Weekdieren, wormen en geleedpotigen behoren ook tot de ongewervelde dieren.

Schaaldieren

Schaaldieren zijn een grote en gevarieerde groep geleedpotigen. Vaak hebben ze een rugschild. Voorbeelden van schaaldieren zijn:

• Kreeft
• Krab
• Garnalen

Schelpdieren

Schelpdieren zijn weekdieren in 1 of 2 schelpen. Voorbeelden van schelpdieren zijn:

• Mosselen
• Oesters
• Sint-Jakobsschelpen of coquilles Saint-Jacques
• Kokkels
• Slakken
• Inktvissen (inwendige schelp)

Alle schaal- en schelpdieren zijn een gezonde keuze, behalve als ze gefrituurd zijn. Ze bevatten dan meer verzadigde vetten en calorieën.

In schaal- en schelpdieren zitten veel eiwitten en visvetzuren. Ze bevatten gemiddeld tussen de 6 en 18% eiwit. In garnalen en inktvis zitten veel cholesterol. Net als vis bevatten schaal- en schelpdieren weinig koolhydraten.

Schaaldieren worden verwerkt in allerlei voedingsmiddelen, zoals kroepoek en krabsticks. Kroepoek wordt gemaakt van garnalen. Krabsticks bestaan uit gemalen koolvis en een beetje krabvlees, vermengd met zetmeel en kleurstoffen.

Herkomst

Zeekreeft komt uit Schotland, Canada of Scandinavië. Langoustine kan in de Noordzee, de Middellandse, de Adriatische Zee of de Atlantische Oceaan gevangen zijn. Sint-Jakobsschelpen komen uit de Middellandse Zee. Garnalen zijn afkomstig uit Nederland, Noorwegen of Thailand. Kokkels, mosselen en de Noordzeekrab komen meestal uit Nederland.

Schelpdieren uit de Waddenzee zijn te herkennen aan een keurmerk voor streekproducten, genaamd Waddengoud.

Het etiket op de verpakking van schaal- en schelpdieren moet vertellen:
• uit welk land de dieren komen
• welke soort het is
• of de dieren op zee of in zoetwater gevangen zijn
• of de dieren gekweekt zijn

Als er schaaldieren in een product zitten, moet dit op het etiket staan. Dit omdat sommige mensen allergisch zijn voor eiwit uit schaaldieren.

Productie

Bij schaal- en schelpdieren spelen diverse soorten bedrijven een rol:

• de visserij
• de viskweek (aquacultuur)
• de vishandel
• de visverwerkende industrie

Sommige schaal- en schelpdieren zijn seizoensproducten. Ze kunnen niet het hele jaar gevangen worden, vanwege de voortplanting en groei. Ze liggen vers in de winkel in deze periodes:

• Kreeft uit Nederland: april – juli
• Kokkels: september - mei
• Mosselen: juli-maart
• Oesters: sept- maart
• Noordzeegarnaal: jaarrond

Tropische garnalen, rivierkreeft, krabben en kreeften kunnen gekweekt worden.
Op de verpakking moet staan uit welk land de schaal- en schelpdieren komen, welke soort het is en waar het dier is gevangen (op zee, in zoetwater of kweek).

Bewaren

Schaal- en schelpdieren bederven snel. Bewaar verse schaal- en schelpdieren niet langer dan 1 dag in de koelkast. Als ze een onaangename geur verspreiden, verkleurd of taai zijn, dan zijn ze niet meer eetbaar.

Bewaar ze in de koelkast of vriezer en eet ze bij voorkeur op de dag van aankoop. Garnalen en mosselen kun je bijvoorbeeld 1 dag in de koelkast bewaren bij een temperatuur van 7 °C. Je kunt ze ongeveer 3 maanden in de diepvries bewaren.

Producten die in blik of glas zitten, zoals krab of mosselen, kunnen langer bewaard blijven. Let daarbij op de THT-datum (tenminste houdbaar tot).

Bereiden

Het is belangrijk hygiënisch te werken bij het klaarmaken van schaal- en schelpdieren. Als je met vuile handen of keukenmateriaal werkt, worden ze besmet met bacteriën, waardoor ze sneller bederven.

Schaal- en schelpdieren worden op verschillende manieren bereid. Mosselen worden meestal gekookt gegeten, maar ze worden ook gefrituurd. Garnalen zijn heel geschikt om te roerbakken.

Rauwe of gekookte schaal- en schelpdieren zijn niet vet, in tegenstelling tot gefrituurde schaal- en schelpdieren. Het vetpercentage van rauwe en gekookte schaal- en schelpdieren ligt tussen de 0,8 en 4,3 %.

Voordelen voor de gezondheid

Schaal- en schelpdieren zijn gezond. Dat komt vooral door de visvetzuren die erin zitten. Alle schaal- en schelpdieren zijn een gezonde keuze, behalve als ze gefrituurd zijn. Ze bevatten dan meer verzadigde vetten en calorieën. In garnalen en inktvis zitten veel cholesterol.

Gezondheidsrisico's

De risico’s voor de gezondheid van schaal- en schelpdieren zijn hetzelfde als bij vis.

In rauwe schaal- en schelpdieren zoals rauwe mosselen of rauwe oesters kan het norovirus. Dit kun je niet zien of ruiken, maar je kunt dan wel last krijgen van misselijkheid, braken en diarree. Om dit risico niet te lopen, kun je mosselen en oesters beter niet rauw eten.

Algen produceren van nature algengifstoffen ( fycotoxines). Schelpdieren zoals mosselen, oesters en kokkels krijgen deze gifstoffen dan via hun voedsel binnen. Schelpdieren met te hoge gehaltes algengifstoffen kunnen bij mensen vergiftiging veroorzaken. Dat kan weer leiden tot verlammingsverschijnselen, diarree, geheugenverlies of aantasting van het zenuwstelsel.

Het koken van de schelpdieren doodt alleen de algengifstof PSP, die tot verlammingsverschijnselen kan leiden. In Europa worden schelpdieren pas gevangen of ingevoerd na controle op algengifstoffen. Hierdoor is de kans op schelpdieren met te hoge gehaltes gifstoffen beperkt.

In Nederland geïmporteerde en geproduceerde schelpdieren worden gecontroleerd door de nieuwe Voedsel en Warenautoriteit in samenwerking met het Productschap Vis.

Als in de Europese Unie schelpdieren met algengifstoffen worden aangetroffen, wordt een vangstverbod voor de betreffende regio uitgevaardigd. Als na verloop van tijd blijkt dat de schelpdieren geen gifstoffen meer bevatten, wordt het vangstverbod weer opgeheven. Geïmporteerde partijen schelpdieren met te hoge gehaltes gifstoffen worden vernietigd.

Duurzaamheidsaspecten

De duurzaamheidsaspecten van schaal- en schelpdieren bij wildvangst en kweek zijn vergelijkbaar met vis.

Bij de vangst van sommige schaal- en schelpdieren wordt rekening gehouden met het leefmilieu. Deze schaal- en schelpdieren zijn te herkennen aan het Marine Stewardship Council-keurmerk ( MSC).

Dat zijn:

• Noordzeekrab
• Hollandse garnaal
• Noorse of Noordse garnaal
• Noorse kreeft
• Zeekreeft
• Kreeft
• Langoustine
• Kokkel
• Mossel
• Sint Jacobsschelp