Omschrijving

Sommige bacteriën produceren enzymen die ervoor kunnen zorgen dat antibiotica niet werken. Een voorbeeld van zo’n enzym is Extended Spectrum Beta Lactamases (ESBL). Zowel onschuldige als ziekmakende bacteriën kunnen het vermogen ontwikkelen om ESBL te produceren.

Voor gezonde mensen zijn ESBL-producerende bacteriën niet gevaarlijk. Maar als iemand een infectie krijgt die is veroorzaakt door een ESBL-producerende bacterie, dan zijn de mogelijkheden om die infectie te bestrijden met antibiotica beperkt. In sommige gevallen is het zelfs nodig om iemand in het ziekenhuis op te nemen, omdat alleen nog antibiotica werken die met een infuus worden toegediend.

In Nederland heeft het merendeel van de ESBL-producerende bacteriën die aanwezig zijn in mensen niks te maken met de voeding die we eten. Veel van deze besmettingen worden van mens op mens overgedragen in bijvoorbeeld ziekenhuizen. Of van dier op mens. Het is bekend dat boeren, die regelmatig in contact komen met antibiotica behandelde dieren, drager kunnen zijn van resistente bacteriën. Ook kunnen mensen een besmetting oplopen in het buitenland, waar deze bacteriën veel meer voorkomen. Voor een kleiner deel (± 1/5 deel) is een direct verband te leggen met dierlijke ESBL. Dit lijkt te maken te hebben met het antibioticagebruik bij dieren.

Bij zowel mensen als dieren ontstaat resistentie door het veelvuldig gebruik van antibiotica. Vergeleken met andere landen binnen en buiten de EU gebruiken we in Nederland weinig antibiotica in de gezondheidszorg, maar in de veeteelt wordt het veel toegepast. De afgelopen jaren neemt het aandeel van deze ESBL-producerende bacteriën bij mensen en dieren gestaag toe; een ontwikkeling die veel zorgen baart.  

ESBL-producerende bacteriën komen vooral voor op kippenvlees (ongeveer 95%), maar zijn ook gevonden op varkensvlees en rundvlees. Inmiddels is een relatie aangetoond tussen het eten van kippenvlees en de aanwezigheid van de ESBL-bacterie bij mensen.  

Ook op groente kunnen ESBL-producerende bacteriën voorkomen. Zo constateerde het VUmc in Amsterdam in april 2011 dat 7 van 120 onderzochte groentemonsters besmet bleken met bacteriën die het enzym ESBL maken. In 4 gevallen ging het om taugé, de andere drie monsters waren van radijs, pastinaak en lente-ui. De monsters kwamen zowel uit de biologische als de reguliere teelt.

Besmetting met ESBL-producerende bacteriën komt bij groente evenwel veel minder vaak voor dan bij kippenvlees. Het eten van deze groente brengt een klein risico met zich mee, maar de meeste van deze bacteriën zijn niet ziekmakend. Het verhitten van groente doodt ESBL-producerende bacteriën, dus gekookte groente levert geen risico op. De voordelen van het eten van groente wegen daarom op tegen de mogelijke risico’s.  

Hygiëne
Het vermijden van ESBL-bronnen is niet altijd mogelijk. Hiermee verklein je het risico op besmetting:  

• Was je handen regelmatig
  • voordat je gaat koken
  • nadat je rauw vlees hebt aangeraakt
  • na gebruik van het toilet
• Was je keukengerei direct na gebruik met heet water en afwasmiddel
• Voorkom kruisbesmetting
  • Prik niet met hetzelfde bestek in rauw vlees en daarna in gaar eten
  • Gebruik nooit dezelfde ondergrond voor rauw vlees en daarna voor gaar eten
• Bak vlees (met name kip) door en door
• Spoel groente en fruit zorgvuldig af onder stromend water, zeker als het rauw gegeten wordt. Het verhitten van groente doodt ESBL-producerende bacteriën, dus gekookte groente levert geen risico op.

Gezondheidsrisico's

In Nederland draagt een paar procent van de bevolking ESBL-producerende bacteriën bij zich, maar merkt daar niets van. Veel ESBL-producerende bacteriën zijn namelijk onschuldig, maar sommige kunnen ziekmakend zijn en infecties veroorzaken. Als iemand een infectie krijgt die is veroorzaakt door een ESBL-producerende bacterie, dan kunnen problemen ontstaan. De infectie is dan namelijk niet zo eenvoudig te behandelen met antibiotica. Er moeten verschillende soorten antibiotica worden uitgeprobeerd om te ontdekken welke helpt en in het ergste geval werkt geen enkel antibioticum meer. 

ESBL-bacteriën zijn daardoor vooral een gevaar voor kwetsbare groepen zoals ouderen, jonge kinderen, zwangere vrouwen en mensen met een lage weerstand.  

Ook mensen met een goede weerstand kunnen ESBL-producerende bacteriën in zich dragen, zonder dat ze het merken. Bij een kwart van de mensen die besmet zijn geraakt, is de bacterie na een jaar nog aanwezig in hun lichaam. Als zij op een later moment besmet raken, kunnen de ESBL-producerende bacteriën er alsnog voor zorgen dat antibiotica niet werken. Daarom geldt het advies om hygiënisch met eten om te gaan.  

Er is geen wet die verbiedt dat ESBL-producerende bacteriën op of in levensmiddelen voorkomen. Wel wordt de ernst in Nederland erkend. Er worden maatregelen genomen om het antibioticagebruik in de veeteelt te verminderen.

Duurzaamheidsaspecten

In de biologische sector wordt veel minder antibiotica gebruikt dan in de reguliere sector. Onderzoek laat echter zien dat ook in biologische kip ESBL-producerende bacteriën kunnen voorkomen, maar wel minder. Voor groente zijn er geen verschillen gevonden tussen biologische producten en reguliere producten.